Teek leh Mo (Innkuan sung kisan siamlohna). Agelh~Khansuan T. Guite

Date:

Teek leh Mo​​ (Innkuan sung kisan siamlohna)

Agelh~Khansuan T. Guite

 

Teek leh Mo kikal a kisan siamlohna, ahih kei leh kithutuah lohna a piang thei zel pen Zomi numei sung leh Zomi innsung bek​​ a​​ thu piang thei hi​​ tuan​​ lo hi. Minam dangte sungah zong om lua hi. Nitumna lam gam​​ (Western countries)​​ mite innkuan sungah zong nak om lua​​ ahih manin, tua bang thu a pian loh theihna dingin kidal kholhna in teek leh mote innsung khat ah tenkhop loh ding gel uhhi. A tate un zi leh pasal a neih ciangin inn tuan sak pahpah uhhi. Teek i cihte zong hun khat lai a mo thak ngei vive hi uh a, tu laitak a mothak i cihte zong hun khat ciang a teek sem ding vive ahi​​ hi. Tua​​ ahih manin​​ “Teek le Mo”​​ kikal a kisan siamlohna pen a piang thei thu ahih sam hangin a piang lo dingin zong kidal kholh theih hi. Tua hi a, teek leh mo kikal thu pen, thudang khat in a gen hi leng​​ “A masa leh a nunung”​​ panmun​​ (position)​​ lakna kikal a om thu hi, ci leng zong kici thei hi.

 

Zomite in Innkuan thupi sa in a masa penin​​ koih​​ (family first)​​ i hih manin innkuan phut khin, zi leh pasal a kinei sa pen a kitapkhap lohna ding tup masak in i nei tawntung hi. Innkuan khat sungah zi le pasal nei thak a om ciangin zong inntuan dingte​​ (innluah lo ding)​​ ahih leh zong suan leh khak a tawi ma hun dong un inn kituan sak utlo hi. A deihna in inntuam lo tuam nei khinsa nupa khat in suan leh khak, ta leh nau nei kei kha leh innkuan a kiploh khak ding lung himawh man ahi​​ hi. Tua​​ ahih manin​​ innkuan khat sungah mo nih leh thum bang om khawm uha, tek leh mo kikal, mo leh mo kikal kizopna a cidam mahmah ding kisam hi.

 

Innkuan sungah Teek leh Mo kikaal kilem in kizopna ahoih leh innkuan sung pen vangam malep bangin leitungah nopsakna om a, thu hoihlo lam in luang kha vanglak leh innkuan kitapkhapna dong a piang thei thu​​ ahi hi. A diak in Zomi​​ te​​ sungah Teek leh Mo kizopna in innkuan sung nopna ding leh innkuan sung siatna ding a khensat thei a thau zangno​​ ahi hi. Ahi zongin kisan siamlohna pen a kidal kholh thei thu hi a, a pianlohna dingin zong vai kihawm thei thu​​ ahi hi. Zomite sungah hih thupen kithupi sim​​ ahih manin​​ i pu le pite’n zong teek le mo kikal kizopna a hoihna ding thu gel in na sem uh a, deih loh pen in kisiatna a om leh zong vensakna ding lampi na zong uhhi.

 

Teek leh mo kikal kisan siamlohna a hang tampi om thei hi. Thu neuno hang khatpeuh pan kipan thu lianpi khat zong suak thei hi. Kisan siamlohna a om khit tak teh, kilem kikna a pian zawh kei leh innkuan sung kikhenna piang sak hi. Teek leh mo kikal​​ kilem lohna hangin innkuan kitam kham zong a beisa hun panin tampi om khin a, zong omlai kha ding hi. Siatna kideih masa hilo na pi’n, siatna kipelh zolo thei hi.

 

Teek leh mo kikal a kitel siamlohna hang a piang thusia pen a deih masa omlo na pi hangin, a pian khitteh a mawh ding kuamah ut tuanlo kawikawi hi. A khial masa min puak ding kuamah ut lo tekna pi’n, lungkimlohna a gen masa zaw hih ding kiteel kha thei hi. Thu pawlkhat ah a teek nu in gitloh pan masa​​ ahih manin​​ a mote in a thuak zawh nawnlohna hang zong hi ding hi. Thu pawlkhat leuleu ah, a mote in a teekte tungah gitloh pan masa​​ ahih manin​​ a teekte’n zong thuak zo nawnlo ahih​​ man zong hithei veve hi. Bangbang ahi zongin kilem lohna a pian khit takteh a tawng masa in pang in, a hihkeileh a thuak lam in pang taleh, kido tuak ahih manun, kua cinghzaw a, kua gilo zaw cih theih thu hinawnlo hi. Cit ding kituh lo limlim ahih manun, a kilemlo hi zaw hi. A pian khit takteh ki imcip le kinu sia theilo​​ ahih manin​​ a piang thu pen vensak ding lo ngal lampi om nawnlo hi.

 

Innkuan i cih pen nu le pa makai a, ta leh nau​​ (suan leh khak)​​ a om ciangin innkuan khat in kiseh hi. Ta leh naute pen nu leh pa tungtawn a Pasian hong piak gil a gotan​​ (inherit)​​ thupha​​ ahi hi. Nu leh pa in innkuan sung makaihzia, vaihawm zia ding amau deih bangtek in gel thei uhhi. (Veng leh pam in sawl ngawh theilo hi.) Innkuan khat a om na dinga, a phungpi masa nu leh pa pen a thu nei pen​​ ahih manin​​ a mau thu pen tua innkuan sunga om mite in a man ding leh a zuih pel mawh ding​​ ahi hi. Tua innkuan sung pan in a khang khia suan leh khakte in zi leh pasal a hong neih tak ciangun, tua innkuan sunga lut ding mite in a omsa innkuan sung vaihawmna, ki-ukna pen a thukim sa, a sangthei sa ahih ding thupi hi. Tapate in zi a lak uh ciangin, a zite un a pasalte innkuan sung kima kaih zia, vaihawm zia pen azuih dinguh kilawm hi. A mau​​ (a nunglam)​​ innkuan sung kima kaih zia, vaihawm zia a ken loh ding uh hoih a, a manawh lamte innkuan sung a lutangpite thu a zuih dinguh​​ ahi hi. Mo pawlkhat in a mau​​ (a nunglamte)​​ innkuan sung makaih zia, vaihawm zia nusia utlo in, a manawhna lam uah kengin, a zat sawm uh ciangin a om sa vaihawm zia tawh ki phukha​​ (crash)​​ thei​​ ahih manin​​ kisan siamlohna leh buaina piang thei hi.

 

Mimal khat simin ei mailam nuntakna ding deihtelna i neih theih bangin innkuan khatsim in zong veng leh pam​​ (innkuan dangte)​​ deepkhumna​​ (influence)​​ omlo in a mau innkuan sung vai ding a hawm thei​​ ahi hi. Tua a omsa innkuan sunga innteek masate​​ (nu le pa)​​ pen tua innkuan a dingin vaihawmna ah thu nei pen​​ ahih manin​​ a mau thunuai​​ (vaihawmna)​​ a deihlo mi​​ (hih mun ah mo nu)​​ in tua innkuan sungah lut loh ding tel​​ theihna nei uhhi. Lut ding a tel leh zong a om sa innkuan sung vaihawmna a zuih ding pen nate thu paidan thudik​​ ahi hi. A mi​​ (a pasal)​​ deihna pi’n a innkuan sung vaihawmna nei mite thu​​ (nu le pa)​​ deih lohna pen a innteek a om mite​​ khialhna hilo a, a mo thak kik mo nu​​ deihtel khialhna hi zaw hi. Lamkhat pan cileng a mo nu​​ gitlohna​​ ahi hi. A teekte’n simmawhna in sang​​ ahih manin​​ tua innkuan sung ah kisiatna piang hi.

 

Innkuan sungah a lut thak monu in a manawh lamte​​ (pasal lamte)​​ innkuan sungah khantohna, hoihzawkna a om ding deihna tawh kikhekna​​ (change)​​ a bawl hi’ng, ci mai thei hi. Kikhelna a om ciangin kilamdanna a om hi cih pen aman mah hi. Ahi​​ zongin kikhelna pen innkuan sungah thu neih utluatna, ukna deih luatna hang zong hi thei hi. Tua kikhekna pen a om sa inntek nu le pa in a san zawh ding thupi hi. A san zawh kei uh leh buaina om den ding hi. A omsa nu leh pa in amau deih dan in innkuan a lam leh a vaihawm uh ahih lam phawk sak kul hi. Innkuan sung a om masa nu leh pa​​ lamsa teng tuatcil sak a, nawlkhinna pen a nu leh pa in san hamsa sa hi. Tua​​ ahih manin​​ hih bangin thu leh la kituak lo a om tak ciangin i Zo ngeina ah zong a om sa innsung buaisaksak lohna ding deihna tawh innkuan sung a nu leh pa lah khasia lo dingin nupa thakte inntuan sak uhhi. Innkuan thak suangin amau deihna in vaihawm le uh tua buaina venna ding lampi hoih khat​​ ahi hi. Hih bang buaina vensakna pen a hoih pen​​ ahi hi“Tui nak khuat masa” or Inn tang masa te’n deih a, a bawl sa uh siatsak, kheksak ding hanciamna pen a hoihlo gamtatna ahih banah, kilawmlo hi. A omsa mite vaihawmna​​ (Ma nawhna a nu le pa vaihawmna)​​ i san zawh kei leh inn tuam lo tuam sat a, ei mah in ei deihna bang a vaihawm ding pen buaina venna khat ding kongvang hoih khat​​ ahi hi.

 

Mo thak nu in a teekte​​ innkuan sung kimakaih zia, vaihawm zia san zawhloh manin kisan siamlohna pan apiang thu pen innthak lothak suangin inn tuanna tawh kiveng sak thei hi. Tua thu a hilo, innkuan a suang masa nu leh pa​​ (teekte nupa)​​ kikal ah kitel khialhna a om ciangin zong innsung buaina om thei hi. Teekte nupa kikal a buaina om thu pen teek leh mo kikal a om thu buai sangin nasia zaw thei hi. A kilam sa innkuan sung kitam zan thei hi. Banghanghiam cih leh, a maute gel lung kituak ngei a, a lam khop uh​​ ahih manin​​ inn tuanna ciang tawh veng zolo hi. Innkuan kikhenna suak hi. A teek leh a mothak kikal thu hilo a, “deih khawm tuak a,” a lam khop uh innkuan pen a pusuak zaw ding om tuanlo hi. Nu leh pa kikal hanga thubuai pan innkuan kikhenna a pian tak ciangin zi neithak mite’ inntuan bang hi lo a, vai sai ding tampi om hi. Khanglui te in zong innkuan kikhenna pen na zangkhai ngaihsut hetlo uh a,​​ “mak man”​​ a kipan in neihsa lamsa, sepkhop kholkhop vante bang cih ding cih dong ciang thu na gel uhhi. A sia huai mahmah thu in nu le pa kikal ah kithu kim zawhlohna a om ciangin a pualam thunei mi khatpeuh​​ thu khensat sak kul thei hi. A tawpna ah kumpi thunei mite maiah thu khensatna dong neih kul thei hi. A deih huai masa hetlo ahih hangin buaina a om khitteh vensak kul​​ ahih manin​​ buaina venna ding ahoihpen zong hi kawikawi hi.

 

Innkuan pen Pasian in mihingte tungah ahong piak thupha khat hi a, tua thupha i zatna ah khat veivei buaina tawh kipelh theilo hi. Pasian phuhsa innkuan hi mah leh, siatna in hong nawk kha thei zel hi. Tua siatna a piang sak thei thu nampi nihte:- 1) Teek leh mo kikal kisan siamloh man a buaina leh 2) Nu le pa​​ (Teekte kikal)​​ a kisan siamloh man a buaina pen innsung ah a deih kuamah omlo na pi’n, innkuan pawlkhat in tuak kha veve hi. Teek leh mo kikal a kisan siamlohna hang buaina pen “mo in a teek te innkuan sung ki makaihna leh vaihawm zia zui ning” ci a, a lut kimlai a zuih zawh kei leh​​ “a teek te innsung va tawktawk, nawknawk selo in”​​ inntuan khia le uh buaina veng thei hi. Hih thu-ah inntuan khiatna tawh buaina vensakna pen a thu dik leh thu tang pen suak hi. Ahi​​ zongin teekte nupa kikal a kisan siamlohna hang a buaina leuleu pen​​ “inntuam lo taum”​​ a suang khawm tuak​​ ahih manin​​ inntuanna tawh veng zo nawnlo hi. Innkuan kiphel khapna​​ ahih manin​​ neih leh lamh, gou leh gamh dongah huam kha a, nu leh pa kikal ah kithukimna tawh vaihawmna a om zawh kei leh thu saupi suak thei hi. Mihing in a ma ngah ding a kilawm​​ (share)​​ pen ngah ding lunggulh​​ ahih manin​​ lungsim kituak a vaihawmna mah ahoihpen​​ ahi hi. Pasian phuhsa innkuan sung pen siatna in anawk ciangin a thu pianzia tawh kizui in ahoihpen dingin buaina ven sak ding thupi penpen​​ ahi hi.

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related