Mihing hamphatna thu Laisiang Tho pansan a etna.
(A biblical view of human rights)
Agelh~ Khansuan T. Guite
Mihing Hamphatna (Human Rights) tawh kisai a kigen tak ciangin, mi pawlkhat in Pasian thu tawh kituaklo, (Pasian thu tawh) ki-elpuak ci’n a sang leh a gen om thei hi. Tua ciangbek hilo in, Mihing hamphatna i cih pen Pasian umlo mite’ gamtatna ding bang danin koih in kigen ahih manin, Mihing hamphatna (Human Rights) a laam sang (promote) leh a sinsak (advocate) mite pen Pasian thu-um lo bangin a kimuh theihna dingin thu kigen hi. Tua hi a, hih thutawh kisai in Pasian kammal Laisiangtho tawh kituahna a neih leh a neih loh et theihna dingin thu gen leng i ut hi. Kituak maw, kituak lo cih pen a thu a za leh a ngai mite i khensat dingin koih ding hi hang!
Mihing Hamphatna (Human rights) tawh kisai i gen ma-in, i telsiang masak ding thu khat om hi. Tua thu in kizopna (Relationship) ahi hi. Tua kizopna pen:
Pasian leh mihing kizopna: (God-Man Relationship): Pasian leh Mihing kikal pen tung leh nuai kizopna (Vertical Relationship) ahi hi. Pasian cih, (Pasian) gen pen “a man pen” hi a, mihing in “ukna neilo in, Pasian’ cihcih zuih ding” ahi hi. Church (Saptuam) tangthu hun masa lam in, Pasian leh mihing kikal pen milai (Medium) om bangin kisang hi. Tua Milai (medium) ding pen Priest te in kikoih hi. Tu hun in zong tua bang a zang om lai kha ding hi. Ahi zongin mipawl khat in thumuhna thak hong neihna tawh kiton in, mikhempeuh in Siampi zaa ngah cihna tawh Pasian tawh kizopna pen direct in kizop theihna hi cih ahi hi. Mawhmai sakna ding, lungdam koh hun ah, Pasian mai ei mahmah in direct in kizong thei ci’n kisang ta hi. Tua pen tung leh nuai kizopna (vertical relationship) mah hilai hi.
Mihing leh mihing kizopna ( Man-Man relationship): Pasian in mihing a bawl in a MA lim le mel suun in hong bawltek ahih manin “a nam lian zaw, a nam neu zaw” cih bang omlo in a kikim tek a hong bawl ahi hi. Tua hangin mihing leh mihing kizopna pen “tung le nuai kizopna (vertical relationship) hilo a, pheilam kizopna (horizontal relationship) a hih pel mawh ding ahi hi.
Hih mun ah telkhialh loh ding thu khat om a, Pawlpi/Saptuam sung vaihawmna tawh kisai pen Pasian leh mihing kikal vai bek hi khinlo a, mihing leh mihing kikal vai zong tampi omhi cih phawk ding kisam hi. Pasian kiang pan bek in sawlna (order) thu mang in mihingte pen kikum khawm a vaihawm ding ahi hi.
Mihing pen a kibawl (created) ahih bangin Pasian tawh teh theih hilo hi. Tua hangin, Pasian in a bawlsa mite tungah “thu neihna sang pen (supreme power)” a neih ding pen a ngeina ahi hi. Pasian in mihing pen Pasian lim leh bel (image) sun lian a, a bawl ahih manin mihingte’ ngah ding a Pasian hong piak rights pen pung in khang ding, leitung zang ding leh ganhingte tungah ukna nei ding cih ahi hi. Laisingtho Piancilna 1:26-27 sungah “i lim leh mel sun in mihing bawl ni” ci ahih manin mihing in a mah a bawlpa kiangah “deih ngetna- Demand” neih theihna ding rights omlo hi. Ahi zongin Pasian bawlsa mihing leh mihing pen, “a pumpi a lianzaw, a neuzaw, a sangzaw, a tomzaw, a pilzaw, a haizaw, a hauzaw, a zawngzaw” cih a om hangin Pasian mai ah kuamah tungnung zaw tuanlo in tanh kikim vive i hi hi. Mihing khat in mihing dang khat tungah a mah leh a mah Pasian dinmun a kikoih in, mite a vikgawp ding pen kuamah in tanvo nei tuamlo hi. A kibawl vive mihing i hihna siksan in mihing khat leh khat pen tanh kikim a kizop ding a kilawm thu ahi hi. Tua ahih manin Mihing leh mihing kizopna pen vei leh tak kizopna/ tamkim kizopna/pheilam kizopna (Horizontal Relationship) mah hoih pen leh dik pen hi.
Pasian leh mihing kizopna pen tung leh nuai kizopna (Vertical Relationship) ahih manin Laisiangtho zui in gen leng mihing in Pasian tungah deihna (demand) bawlna dingin “rights” neilo hi. Pasian in hi a cih leh hi, hilo a cih leh hilo hi. Banghanghiam cih leh, Pasian in mihing pen ngimna omsa a, a bawl ahih manin a neih ding a koihsa thu om khin hi. Pasian ngimna a om sa thute sung pan a lang (half) bang pen mihing nuntakna ah phattuamna a pia ding thute hi a, a lang (half) pen mihing nuntakna ah thutanna (Justice) a om theihna ding thute ahi hi.
Mihing leh mihing kikal kizopna pen vei le tak kizopna (horizontal relationship) ahih manin, mihing khat leh khat kikal ah mi khempeuh in a kikim in hamphatna (rights) nei ciat hi. (Hih pen mihing leh mihing kizopna thu ahi hi) Cihnopna ah Pasian in gelna neisa a mihing khempeuh in ngah ding hamphatna hong piakte (pung in khang ding, leitung ah suakta tak in nungta ding leh singkung lopa leh ganhingte tung uknna nei ding) cihte pen mihing khat leh mihing khat kisuk siatna a om ciangin i ngah ding a omsa/ hong kipiasa thu pen i ngen thei tek hi. Bang hang hiam cihleh mihing khempeuh pen Pasian lim leh mel sun a hong kibawl vive i hihi. (Hih mun ah, mihing khat leh khat mihing khat bangin kisan ding hamsa i sak manin buaina kipan ahi hi.)
Pasian in mihingte a ma lim leh mel sun in hong bawl na zui-in, a kipiangsak khempeuh (all creations) sung pan in mihingin mannei (worth) leh manpha (value) zaw hi. Pasian lim le mel sun a kibawl mihing i hih manin mi khempeuh in mihing nuntakna tawh a kikhenkhia theilo ding manphatna, vang i neitek hi. Mihing manphatna leh vangte kepbit theihna ding, mihing khat leh khat kisuksiat sak lohna ding pen hamphatna (rights) leh mawhpuak (obligations) ahi hi. Tua rights pen ngah ding a i kilawm man a kingah hilo a, thalawh zawh man a kingah zong hilo, pil man siamman, mivom mikang man zong hilo, “Pasian lim leh mel” i sut man ahi hi. Pasian lim le mel sun a kiluah suk, khanggui kizom mihing i hih manin “hoihna, manphatna leh mawhna, hoihlohna” zong a kiluah suk suak i hihi. (Theih ding: Luahsuk mawhna kici pen hih tawh kibang hi a, mawhna kiluah suk a hih manin hoihna, manphatna rights zong kiluah suk suak ahi hi.)
Mi tampi in a san zawh nailoh hangin mihing hamphatna (human rights) kici pen Laisiangtho bulphuh a kipankhia, kimu khia thu ahi hi. Suak leh sal a kikhawina (Slavery) beina ding a hanciam mi te’n “Pasian lim leh mel sun in mi khempeuh a kibang in kibawl hi a, mivomte (Silate) zong mihing mah hi; Pasian bawl sa mah a hi uhhi,” ci’n Lai Siangtho pansan uhhi. Numei tankikimna ding a mapang leh a sem mite’n zong “numeite pen Pasian bawl hi” ci’n Lai Siangtho pansan uhhi. Naupang nasep sawlna (Child Labor) beina ding a sem mite in “Naupangte pen Pasian bawl hi” ci’n Lai Siangtho pansan hi. Nautolhna (Abortion) a langpan mite in zong nautui/nauta te zong Pasian bawl hi cin Lai Siangtho pansan uhhi. Hih thute khempeuh pen Pasian thu tawh kituak cih ciangbek hilo in, Lai Siangtho sungah a om vive thute ahi hi.
(Thuhilhna 12:13 sunga kigelh bangin) Pasian in Mihing a bawlna a thu bulpi pen in Pasian zahtak ding leh a MA thupiakna mangding ahi hi. Pasian leh Mihing kikal a kizopna, a pianzia limlim pen Pasian in mihing a bawl ahih manin Pasian thu zuih ding bek hi a, mihing in Pasian mai-ah rights neilo hi. Tua hangin, tung leh nuai kizopna (vertical relationship) a ci i hi hi. Pasian in a bawlsa mihingte omzia, gamtatzia ding pen a MA deihna bangin gelna a neihsa ahi hi. Mihingte ut leh utloh tawh nial vual/theih hilo hi. Ahi zongin mihingte leikiak pianzia (the nature of human being) kilam danna hangin sandan kilamdang, deihsak zawk leh nawlkhin zawk, gimneih zawk cihte bulphuh in thu pom in na kisem kha pahpah hi.
Pasian in mihingte a bawlna a hang leh a kibawl mihingte in a omsa Pasian gelna a tangtun sakna dingin mihing hamphatna leh mawhpuakna (rights and obligations) tawh a nuai a bangin i etkak ding hi.
Mihing hamphatna pen Pasian hong piaksa nuntakzia hi. (Human rights as our God-given lifestyle)
Nupa suahna (marriage) Piancilna 2:24. Numei leh Pasal lung kituak in pumkhat suak in innkuan suah theihna pen Pasian gelna omsa, mihingte nuntakzia ding ahi hi. Pasian in mihing a bawlcil a kipan in mihingte pen a pung ding, a khang ding, a ci (seed) kibeh lap ding ngimna leh gelna omsa a hong bawl ahi hi. Innkuan suak in, suan le khak nei a pung ding, khang ding cih tak ciangin “numei leh pasal kigawm a pumkhat suak ding (ahih kei leh) a ci (seed) a po thei ding innkuan bawl ding” cihna ahi hi. Innkuan khat sungah suan leh khak nei ding (Psalm 127:5) sunga “thal lawng dim a thaltang nei mi in guallel lo ding a maizum lo ding hi” cih bangin, mihing pen punna ding Pasian deihna ahi hi. Citang (seed) a po theilo ding a innkuan bawlna, (a hih keileh) nu leh nu kitenna, pa leh pa kitenna pen Pasian in mihing punna ding, khanna ding a, a MA gelna omsa hilo ahih manin khialhna, mawhna ahi hi. (Theihding- Rights pen mihing a ding a Pasian gelna omsa a hih manin Pasian gelsa thu tawh kituaklo thu pen rights kici theilo hi.)
Nasep theihna ding- Opportunity to work (2 Thessalonians 3:10). Mi khempeuh in nasem ding, nasem lo mite an kine sak kei hen kici hi. Mi khempeuh in nasep theihna ding, nuntakna zonna ding, nasep thaman ngahna ding a kikim in neiciat hi cihna ahi hi. Mihing bitna leh hoihna ding a kikhaktan kei nak leh mi khempeuh in nuntakna zonna ding nasep theihna pen Pasian gelna omsa thu ahi hi. Piancilna 2: 15 sungah “Topa Pasian in mihing pen Eden huan sung kho in a kem dingin koih (tavuan pia)” hi. Mihing a kipiansak cil a kipan in, “om mawkmawk a an ne ding” a hong kipiangsak hilo a, nasem a nek leh tak zong ding pen Pasian sawlna thu leh Pasian gelna omsa thu ahi hi.
Bitna leh hihna kepbit na dingin pawlphuhna: To be part of a group for safety and identity (Gamlak vakna 33:54). Minam tawh kizui in leitang luah ding, minam tam ten, gol ngah ding, minam neuten neu ngah ding cih pen mihingte nuntakna ah bitna leh lungmuanna ngahna ding ngimna ahi hi. Mihing nuntakna ah bitna leh muanna a om na ding; mihing a hilo Pasian bawlsa nate (creations) tungah ukna leh thuneihna neihna dingin pangkhawm a kidalna dingin kipawlkhop theihna ding Pasian gelna omsa ahi hi. Minam liante in zong minam neute deep manglo ding, zawhthoh bawllo ding hi a, minam neute in zong a mau minam ngeina leh hihna kepbit theihna ding pen Pasian deihna ahi hi.
Mihing Hamphatna pen Pasian hong piak thutanna hi. (Human rights as our God-defined Justice)
Pasian pen a thuman, a thutang Pasian ahih bangin a bawlsa mihingte zong a mah bangin lungsim thuman leh thutang nei dingin hong deih, hong pantah leh hong sawl hi. Pasian’ lim leh mel sun a mihing kibawl ahih bang lian in, Pasian’ thumanna leh a thutanna a kilangsak dingin hong bawlpa Pasian in mihingte deih hi. Laisiangtho in Pasian’ thuman leh thutang a hihna a hong lahkhiatna pen mihingte’ khotang hinkhua vai ah a diklo a i nuntak ciangin, mimal’ sanna leh thukhun’ lamlahna tungtawn pan kitelkhia thei hi.
Mimal’ sandan pen kibukkim/kikhai kim khin den zolo ahih manin thuman leh thutang a om theihna dingin mihing khat leh khat kikal ah siatna a om lohna dingin zuih ding thupaipi kisam hi. Mikhempeuh a ding a kitam kim leh kibukim thu paipi pen mihing nuntakna ah thukhun (Law) ki ci hi.
Thukhun tawh kisai in tamkim thukhun (just law) leh tamkimlo thukhun (unjust law) cih nam nih tawh kisai in Martin Luther King’ genna dik kasak mahmah ah, “tamkim thukhun leh tamkimlo thukhun bang ci tehkak ding? Tamkim thukhun pen mihingte nuntakna ah zuih ding a mihing gelh paiziate hi a, Pasian thukhun (or) Pasian in mihing a piak sia leh pha (moral law) in a umcih thukhunte ahi hi. Tamkimlo thukhun i cih pen sia leh pha theihna (moral law) tawh kituak lo bek hilo in mihing gelh leikiat thutawh kileh bulh a, tawntung thute tungah a kilam khialo thukhunte ahi hi. Mihing khat’ mimal hihna a laam sang limlim thukhun pen tamkim thukhun ahi hi. Mihing khat mimal ahihna a niamkiat sak limlim tamkimlo thukhun ahi hi. Kikhen tuamna in mimal hihna siasak leh kha nuntakna nawngkai sak ahih manin tamkimlo hi”.
Pasian’ kammal tung panin Pasian thutanna leh thudikna kimu hi. Hamphatna (Rights) pen thutanna tawh kitawi khai thei hi. Banghang hiam cihleh, hamphatna (Rights) a tamzaw pen mi khatpeuh bawlsia, genthei sak (victim) lohna ding ngimna ahi hi. Pasian kammal Laisiangtho sungah zong mikhat peuh bawlsiatna thuaksak loh ding a kigen na hih a nuai a bangin i mu thei hi.
Mi nathat kei ding hi. (Exodus 20:13)
Mi nasuam kei ding hi / Na gu kei ding hi. (Exodus 20:15)
Mi ko in na simmawh kei ding hi. (Matthew 5:22):
Sila khawilo ding, Mi pimang/kaimang lo ding hi. (Exodus 21:16)
Angkawm in na khial kei ding hi. (Exodus 20:14)
Zuau phuak in, mi na khem kei ding hi. (Exodus 20:16)
Na nu leh na pa na simmawh kei ding hi. (Exodus 20:12)
Sumbawlna ah zuau khemna na zang kei ding hi. (Proverbs 16:11)
Pemta, meigong tagah mite na simmawh/ na bawlsia kei ding hi. (Deuteronomy 14:29; 24:17)
Thatang hatna tawh numei na buan/ na sual kei ding hi. (Deuteronomy 22:25-27)
Pasian bia ding, maipha zon ding na daal kei ding hi. (John 2:11-12)
Cimawh mite khialhna leh kisapna na huh ding hi. (Exodus 22:2-3)
Mawhna maisak ding na nial kei ding hi. (Matthew 18:22)
Bitna ding zong mite gambelhna na nial kei ding hi. (Leviticus 19:34)
Hih a tunga thuman, thutanna khempeuh pen mi khat a ding in hamphatna (rights) ahih manin mawhna pawlkhat hangin tua hamphatnate (rights) kisia thei hi. Tua khialhna pawlkhat pen i gensa bangin mi thahna, gukna, simmawh nuaisiahna, pimang (kidnap) na, angkawmna, khemna, nu leh pa simmawhna, simtatna (cheat), mi cimawhte nawlkhinna, numei sualna, Pasian biakinn pen sum zonna a ding zatna, mi khat va langpanna, mi khat huat giauguau na, gamdang mite a kilawmlo a bawlna cih bangte ahi hi. Laisiangtho Isaiah 30:18 na ah “Topa pen a thutang Pasian (just GOD) hi a, mikhempeuh zong a thutang ding a deih hi”.
Mihing hamphatna pen Pasian piak hehpihna hi. (Human Rights as God-ordained Mercy)
Hamphatna (Rights) tawh kisai in Laisiangtho sungah kigelh thu in “bang ngen (demand) ding i hiam” cih hong khollo zaw hi. Tua sangin, Pasian hong gen thu in bel, “bang thute ah bangci bangin mawhpuakna la ding (Responsibilities)” cih hong gen zaw hi. Pasian in ka thupiakte na zuih uh leh, “tua nate, hih nate” na ngah ding uh hi cizaw hi. Pasian pen a thu tang leh a thu dik ciang bek hilo a, mihingte tungah hong piak hehpihna (mercy) ciang dong hong nei/gen hi. Pasian hong piak hamphatna (rights) pen mawhpuakna (responsibilities) tawh kizui pah hi. Pasian in hehpihna a hong piak bangin ei mihingte khat leh khat zong kihehpih ding hong hilh, hong gen hi. Hehpihna neihna ah, tua i neih hehpihna pen midangte tungah kilat sak ding zia zong hong genna mun tampi ah i mu hi.
Paikhiatna 23:4 sungah “midangte neihsa sutlo in pia kik in”. Midangte neih leh lamte, a neipa tungah a tunkik na dingin piak kik ding a kisapna ahi hi.
Paikhiatna 23:5 sungah “midangte kisapna huh in”. Hehpihna nei mite midangte huhna ding leh kisapna a neih hun un huhna piakna tawh lah khiat ding hong hilh hi.
Thuhilhkikna 24:19 sungah “a kisam mite anpia inla, vak in”. Meigong tagah, cimawh dongtuak mite pen mihing khat leh khat ki-itna bulphuh in huhna piak ding hong hilh i.
Thuhilhkikna 24:17 sungah: “midangte bitna dingin na nuntakna zangin”. Midangte supthuakna ding, siatna tuahna ding bawl ding hong phallo hi. Mi khat’ nuntakna ah bitna leh lungmuanna a omna dingin a kisap leh ei ma pumpi ciangdong pia khia a zat ding hong gen hi.
Pasian in mihingte khat leh khat kikal ah thumanna leh thutanna zuih ding a deih bangin, khat leh khat hehpihna lungsim neih ding deihna ahi hi. Pasian leh mihing kizopna (God-Man Relationship) pen mi kim leh Pasian kikal a kizang ding hi a, tung leh nuai kizopna (Vertical Relationship) ahih manin Pasian deihna leh Pasian gen pen a thutawp, a man pen hi pah hi.
Mihing leh mihing kizopna (Man-Man Relationship) pen Pasian mainuai ah mikim tanh kikim vive i hih manin vei leh tak kizopna (Horizontal Relationship) ahih manin mihing nuntakna ah thuman thutanna (justice) a kizat theihna ding leh khat leh khat kihehpihna a om theihna ding ngimna neih ding ahi hi. Tua pen Pasian in mihingte a dinga gelna a neihsa hamphatna, thuman thutanna leh hehpihna ahi hi.
References:
Universal Declaration of Human Rights.
Holy Bible.
McAfee, Lauren and Michael. “The Bible’s Impact on Human Rights.” ChristianityToday.com, Christianity Today, 28 June 2019,
“What Is a Biblical View of Human Rights?” CompellingTruth.org,

