Galkap nasep, vaihawmna leh gam ukna
(The role of Army in a nation)
Agelh~Khansuan T. Guite
Gam khat ki-ukna (administration) a nung thuap ding, vaihawmna (executive) a semsuah ding leh gambitna (security) a kemcing dingin minam khempeuh in galkap neih kisam hi. Galkap nasep pen gambitna dingin a hut bek hilo in, gam sungah daihna leh kipkhona (peace and stability) a om theih na’ng veng a kep ding ahi hi. Gam sungah gal lauhna leh lung patauhna a nei gamsung mite a hu ding pen galkapte’ mawhpuak leh vaipuak ahi hi. Gam mite nisim nek zonna leh nuntakna ding zonna ah lung laulo a, a zon a vak theihna dingun, galkapte’n venbitna tavuan a lak ding ahi hi. Galkap nasep pen mipi khasum piak nasep (public services) a hihna zui in mipi a kikhen kham saklo ding, mipi hoih zawkna ding leh mipi bitna ding nasep pen a bulpi pen ahi hi. Lamkhat pan in cileng, a maute pen mipi in a mau neihsa teng kaikhawm a, khasum a piak uh nasem mite (service-man) a hi uhhi.
Na sepna khatpeuh a sem ding mite in tua nasep tawh kituak siamna a neih ding kisam ahih manin kisinna hun tampi piak kul hi. Galkap na sep a sem ding a kisinna (training) kah in, a zo mite in galkap nasep a sep tak ciangin muibun leh mazang hi. Galkapna sep sem ding a kisin sak ahih manin gal bangci do ding, galte kiang pan bangci kiven ding, mipite bangci humbit ding leh gam sung paizia tawh kisai thu pawlkhat zong kisin sak hi. Thu tampi a kisin sak hangin a mau a kisinsakna a thu bulpi pen in galkap nasep a sem ding ahih manin thu dangte sangin galkap nasep ah siam zaw pek uhhi.
Gam khatpeuh a hi a, mun khatpeuh a hi zongin a mau seploh ding a sem mite ki mudah hi. Mipi a dingin zong hoihna sangin siatna tun zaw hi. Galkap sem ding a kisin sak mite in galkap nasep bek hilo-in, vaihawmna leh ukna lam hong sawk uh ciangin kilemna a kembit ding leh daihna a kipkho sak ding mite hangin buaina leh gal piang zaw hi (Kawlgam tangthu in hong lak hi). A maute in paulap tuamtuam nei in, a mau le a mau kidik tangsak (justified) thei uhhi. Galkap nasep kisinna ah makaih zia (leadership), ki-ukzia (administration) zong sin ung ci’n theihbeh ding (supplement skills) sinnate siamzaw peuh kisa uhhi. A taktak in galkap nasep kisinna a thu bulpi pen in gal vai leh sa vai kisinna hi a, theihbeh ding a kisam thute zong a kisin hangin a thu bulpi zah in a thuk zaw in sinlo uhhi.
Gam khat sungah gammite hutna ding leh dalna dingin galkap tha kisam mah hi. Gam tuamtuam a uk gam kumpite tungpan suahtakna ngah na’ng na sepna, hanciamna ah zong galkap nasepna pen a thupi khat hi mah hi. Zomite tenna gam khat a hi Kawlgam sung tangthu en leng; Mangkang kumpi (British Empire) pan suahtakna ding pen Politics lampi zui in hanciamna a om mah bangin, galkap thalakna zong om hi. Kawlgam in suahtakna a ngahna dingin galkapte’n a sisan khual-ul bek hilo in, a nuntakna uh tampi pia uhhi. Suahtakna ngah khit tak ciangin zong, gam sung ah daihna leh bitna (peace and security) a om nadingin ma pang suak uhhi. Gampua gal (e.g Kuomintang gal-1950s) pan in gamsung hum in kemcing zo uhhi. Gamsung gal (e.g Communist Party of Burma leh minam bing galte) kiang panin zong Kawlgam a kipuk lohna dingin na kem uhhi. Gam bitna ding, gamsung ah daihna a om na ding in gamsung gampua gal pan a kepcing ding pen galkap nasep ahi hi. Tua bangin gam sung kipuklo in leitung maitang ah gamkhat in a din kip zawhna ding a nasep pen a mau nasep ahih manin min kisialh pih a, gambup vai khempeuh buluah ding hilo hi. A mau pen tuate sem ding a kisin sak mite a hih man un, a mau sep ding a thu bulpi teng a sem uh hi zaw hi.
A mau kisinsakna ah siam leh mui mun uh ahih manin ki thupi sak or kigual zo sak in vai dang (affairs) zong a siam ding leh a sem thei dingin hong kisak uh ciangin ki sangzo nawnlo, ki zuizo nawnlo hi. Galkap siam uh ahih manin gam-ukna leh gam vaihawmna a siam ding kisa kha uhhi. Tua hangin gam sung thuneihna deih gawh mawkmawk in, thauvui thautang len uh a hih mah bangin thagum hatna suangin gambup thuneihna sutkhia uhhi. Galkap zia limlim pen thupiak (command) zanglo in na kisem theilo ahih manin, gamsung mi khempeuh thupiak tawh uk uhhi. Thupiak tawh ki-ukna ahih manin na tampi tak sem thei mah tase le uh, mipi in hamsa sa mahmah ahih manin a tawpna ah gambup in zawnlawh leh gentheih lawh hi. A siam khit lohpi uh sem mawk uh a hih man in muibun zolo hi.
A mau seploh ding na sem a hihna uh a kigen hangin, thei utlo, sang utlo uhhi. Thupiak tawh ki-uk in, lausakna leh vauna tawh ki-uk ahih manin a semlo leh a thu manglo mite pen gawtna kipia pahpah ahih manin a tup a sawm uh pawlkhat zong semzo mah uhhi. Gamsung thuneihna nei uh a hih bangin gamsung hauhsakna leh neihsa khempeuh zang thei, zek thei uh a, vaihawmna pawlkhat bel mualsuah zo sam veve uhi. Kawlgam sunga a mau sep loh ding nasep a sem galkapte in thagum zang a a sepna uh tampi sung pan in a gou hoihlo uh nih pen i buai pih mahmah hi.
Khuapi (Capital) tuahna- Kawl galkap kumpi in Kawlgam bup khuapi pen Yangon (Rangon) pan in Naypyidaw ah a mau thuneih hun sungin thagum zangin tuah zo uhhi. Thu neihna leh gambup hauhna khempeuh zangin khua thak sat ahih manin khuapi a tuah zo uh suak hi. Gambup thuneihna leh gambup hauhsakna pen a kilawmlohna mun-ah zang uhhi. Gambup mipi a dingin a lem zaw, a hoih zaw hi masa hetlo na pi’n, a mau min ngahna ding leh a mau tupna tangtunna dingin phusuak uhhi. Naypyidaw khuapi pen Kawlgam bup khuapi (capital) in a kizat teisam hangin gambup mipi leh gamdangte a dingin zong a hoih pen le a lem pen hi tuanlo hi. Thu neih hun lai takin thu neihna a khengval a zatna (power abuse) tawh kilam khia khuapi cih ding a suak hi.
Thukhunpi (Constitution) gelhna:- Galkap nasep a sem mite pen thukhunpi gelh ding a kisinsak hilo uhhi. Kawlgam galkapte in a kilawm hetlo, a mau seploh ding nasep dang khat a sep uh bel Gambup ki-ukna ding thukhunpi (constitution) a gelh uh ahi hi. Mipi te’n “no sep ding hilo hi” ci’n a gen uh hangin a gen mite mat leh hen tuak zaw a, henkol kibulh zaw hi (mi gilo, galvan tawi gam nuai mite kici zawsop hi). Henkolh a kibulh lo mite pen Kawlgam sungah a om theihnawn lohna dingun bawl in, gam dangah hawlkhia uhhi (Pawl pua lam a tun theihna ding un bawl uhhi). Mipi buppi a dingin a hoih zaw ding a gen mite pen kinawl khin leh kigal bawl hi. A mau thuzawh ding miteng bek zawn uh a, a mau deihna a thukim pih miteng bek tawh sem uhhi. A mau deihna bang a zui mite bek tawh na sem khawm uh ahih manin mualsuah zo sam uhhi. A hi zongin mi khempeuh huamkim (inclusive) zolo in, tanvo a ngah tuam mi pawlkhat om ahih manin tu hun ciang a kizat tei hangin a mipi tampi lungkim zolo hi. (Mi khempeuh lungkimna, thukimna tawh na sep ding mun khempeuh ah a pian theihloh hangin, mipi a ding a hoih zaw ding leh mipi kisapna a huu zo ding na sep a hih nak leh mipi’n sang thei veve hi.) Galkap nasep pen a gam-ukna leh vaihawmna (administration and executive) hilo ahih manin a mualsuah zawh uh hangin a siamna uh hilo ahih manin hoih kimlo hi.
Nasep khatpeuh ah tua nasep tawh kisai siamna leh kicinna (qualifications) a om den ahi hi. Lo kho ding na ngawn pen lo khawlh dan kisin kul a, lo kuan puan (uniform) tawh kithuap kul hi. Lo nasem khat in lo a khawh lai hunsung teng pen lo kuan puan tawh a kithuap kul a, inn a tun kik leh a lo kuan puan teng suah khia in inn om puan a silh a kul ta hi. Tua bangin khuasung vak ding ciang leh biak inn pai ding ciangin puan dang khat kisilh leuleu a kul ahi hi. Mi khat lo kho mi a hih hangin a lo kuan puan suah nuamlo in, inn ah a hi zongin khua sung leh biak inn sungah hong silh den leh, a kim a pam a om mite a dingin mit dong mahmah ding hi. Lokho mi khat in a lo mun ah kizang ding ma pandan, malakzia leh maliauzia ding a siamnate khuasung vakna, or mun dang khat ah hong zat sawm leh hong ki tuak hetlo leuleu ding hi.
Galkap na sep pen bitna leh daihna (peace and security) ahih manin vaihawmna leh ukna (administration and Executive power) peuh len dinga kisinsak hilo hi. Leitung galkap a sem mite in i gamsung mite ci leh sa, lungsim pumpi bitna leh daihna ngahna ding a kepcing ding ahi hi. Biakna lam leh kha lam ah galkap a sem mite nasep in mipite’n Khasiangtho sungah bitna leh daihna ngahna dingin kepcing leh ven ding nasep ahi hi. Galkap nasep a sem mite in vaihawmna leh ukna (administration & Executive) a neihna mun peuhpeuh ah mi buppi huam zo ngeilo a, a mau deihna bang “a thukim, a lukun” mite bek huam den hi. Khuasung, gamsung leh a kisai khakna mun peuh-ah khasiat muisiatna tawh thu kikhum den hi. I siamna leh i kisinna pen a ma’ mun dingah zat tek ding kisam mahmah hi.

