TEDIM THU KIH ZAK NA LAI ( The Tiddim Chin Hills News ) AUTOBA KHA 1924

Date:

TEDIM THU KIH ZAK NA LAI

AUTOBA ​​ KHA 1924

The Tiddim Chin Hills News

 

Bu 5  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​  ​​​​ Nambat 10 ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ 

​​ 

A SHUNG A THU OM TE

  • Tedim thu kih zak na lai​​ 

  • Kih zak na thu​​ 

  • Lai Shiangtho tang thu​​ 

  • Mawh na tha man​​ 

TEDIM THU KIH ZAK NA LAI

A kih pian’ na kum 1919

Khalkha khua kha shim in a bawl hi.

Lai Bawl Pa--------------------------Sang Mang Pa

A Huh te--------------------Dam Shuan leh Tun En.

Kum khat a man hamu a hi hi.

Khalkha khua  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Autoba kha 1,1924​​ 

KIH ZAK NAK THU

Awgu kha Shia Dam Shuan,​​ Shia Lai Lian,​​ Shia Sang Phen-te in zhi a nei tek hi.

Tu kum Khalkha khua uk leh Phalam uk shung ah mun dang peuh an a hau uh hi, mun dang an a hau kei hi.​​ A hih hang-in mi khempeuh-te in a kam nah-ding a nei hi.​​ Tu kum Sang Mang nu kham tung ah hong pai kik nuam hi.​​ A hih hang-in hong pai zo lo hi.​​ Autoba Kha Phalam Gal Kap Mangpipa a kih laih hi.​​ A lui pa in India gam a ciah ding hi.

Sangin Menzi pa in khamtung-ah​​ zolai​​ shim na cik ciang a kih pan ding hiam a ci nai kei hi.​​ Sang Mangpa lai bu a at lai tak.​​ Ni kum ciang-in a kih pan in kih um hi.

Khamtung a tung cil Sang Mangpa in​​ kum 1908 kum in a shi hi.​​ Khalkha khua a kih vui hi.​​ Tonu in kum 1920 kum in a khua ah ciah hi.Tu kum Novemba kha ​​ ni khat ​​ ni-in pasal a nei kik ding hi.​​ 

India gam shung-ah Hindu-te leh Musalman-te a kih tu lai​​ uh​​ hi.​​ Hindu-te in khat le khat a kih tu lai uh hi. Musalman-te in Hindu-te a biak-na in mai-ah lasa a hi leh​​ Hindu-te a heh uh a kih tu uh hi.​​ A nung ciang-in Hindu-te in Musalman-te biak-na inn​​ mai-ah lasa thei hi.​​ Hindu-te​​ lak-ah mi lian-te in mi zawng te a zawng sak uh hi. Mi zawng te in mi lian te a huatsa uh hi. Ni khat a Kalkata khua-ah mi tampi ki that hi.

Engaland gam in tui lak gam a hi hi. Piancit gam pan in tai sawm nih bang a gamla hi. Tu dong in Engaland gam a pai nuam-te in tembaw a tuang tawntung hi. A hih hang-in tui pi nuai-ah meileeng lam bawl ding in a ngaihshun uh hi. Tua lam a bawl leh Engaland​​ khua pai​​ na ding a baih ding hi.​​ A cil pan in Engaland ​​ kumpipa in Eguthu gam a uk hi.​​ Tu kum a mah in Eguthu-te hehpih​​ a,​​ amau gam a kih uk sak hi.​​ A hih hang-in Eguthu gam sak lam-ah Sudan gam a om hi.​​ Tua Sudan gam Engaland kumpipa a uk lai​​ ding hi.​​ A hih hang-in Eguthu-te ​​ in tua gam a shim nuam hi.​​ Ni sagih bang a kih doh khit ciang in Eguthu-te lel uh a a khua a ciah uh hi.

Zamini-te kumpi khat shung ah liuh na bang mah a pia kei hi. Bang ding hiam ih ci le:​​ ‘Piancit te in ka gam a uk lai-tak-in ka liuh nawn kei ding hi,’​​ a ci uh hi.​​ Tu kum Engaland upa-te,​​ Amelika upa-te,Itali upa-te,​​ Piancit upa-te,​​ Zamini-te a kih vaihawm kik uh hi. Tu kum Zamini-te in a liuh na pia nuam lo a hi leh Piancit-te tawh a kih doh kik in kih um hi.​​ Vuk a kia thei khua mihing te in nat tun a vei kei hi. A hih hang-in tu kum lushia gam nat tun​​ ci nat na a tung hi.​​ Mi tampi a shi uh hi.

Tu kum Mualpi khua pul nat na a tung hi.​​ Lawki-te in gam palak a tai uh hi.​​ Tapidaw-te tai lo tham lo in mi shi a vui uh hang in a ci-na kei hi. Awgu kha in Sente gam shung ah​​ gunpi tui a lian a khua tampi kih shia​​ tham lo in mihing 50,000 a shi uh hi. Sente gam gunpi te in khat vei vei a luan na lam thak a zong uh hi.​​ Lam thak a om khua pi leh khua no te a kih shia thei hi.​​ Ni kum Bathein khua lam khawng-ah tui lian a khua leh lo tampi kih shia hi.​​ Tu kum tui a lian kik hang-in mei leeng lam shim​​ ngawl a dang a shiat na a om ngawl hi.​​ Zangvun khua leh Mandali khua ki kal a meileeng lam zong kih shia hi.

LAI SHIANGTHO TANGT​​ 11

Zawshu

Mawshi a shih ma in ama thalaih pa Zawshu a kawih hi.​​ Mawshi a shi khit ciang-in Pashian in Zawshu kiang-in a gen:​​ ‘Mawshi tawh ka om khawm bang in nang mah tawh ka om khawm ding hi.​​ Lau kei in.Nomau ​​ in Zawdan gun gal ka un la ​​ kanan gam na shim khit uh ciang-in mihing kheempeuh ​​ na​​ hawl khia un.​​ Tua gam nomau kong pia ding hi,’​​ a ci hi.

Itazhila-te om​​ na pam-ah Zawdan lang khat-ah Zezhikhaw khua a om hi. Tua khua a lian mah mah a​​ shuang kulh sangpi tawh kih um hi.​​ Zawshu in tua gam shung en ding-in mihing thum a sawl hi. Tua sawl tak-in ni tak ciang-in Zezhikhaw khua a tum uh a talap in shung-ah a tung uh hi. Zin-te thum hong pai,​​ ci-in Zezhikhaw kumpipa a theih ciang-in a sam sak hi.​​ A hih hang-in talap uk numei in Itazhila thum-te a in tung-ah bi nuai-ah shial hi.​​ Zin thum-te hong pai uh hang-in ka in shung-ah a giak kei hi.​​ Khua kong pi a khak ma in a pai kik uh hi,​​ na del uh leh na man ding uh hi,​​ a ci hi.​​ Tua a hi ciang-in kumpipa a sawl tak-te in Zawdan gun dong in a del uh hi.​​ A pai khiat khit uh ciang-in​​ talap numei inItazhila-te kiang-ah pai a:​​ ‘Note in ka gam na shim,​​ na la ding ka thei hi.​​ Bang ding hiam na cih uh leh Eguthu pan na pai khiat na thu, na gal​​ do na thu, tuipi na​​ kan​​ tan na thu ka thei uh ciang in khua hausa-te leh kumpi te a lau mah mah uh hi.​​ A hih hang-in ka khua na shim uh ciang in ka in kuan pih te​​ na heh pih un.’​​ a ci hi. Gam​​ en te in:​​ A man tak pi ka hehpih ding uh hi. Na khua ka shim uh lai tak in na in khua et na pan in khau san na lak ding hi,’​​ a ci hi. Tuah ciang-in numei​​ in​​ gam en-te khau talap in tung pan​​ a kha shuk a mual a tai uh hi.​​ Ni thum a bu uh hi. A zong –te in Zawdan pan a ciah uh a tel takpi a zong uh hang-in Itazhila-te mu zo lo hi.

Gam en-te in Zawshu kiang- ah ciah uh a:​​ ‘Lau kei in. Mihing khempeuh hong kihta uhhi.​​ a ci uh hi. Zing ciang-in Itazhila-te in Zawdan gun a kan tan uh hi. Phuisampi-te in shing kuang shiangtho pua​​ in a mai-ah a​​ pai uh hi. Amau nung- ah gal​​ kap-te leh mihing khempeuh in a zhui uh hi. Zawdan gun a thuk hi. A hih hang in shing kuang a pua phuisampi-te a khe in tui shung-ah lut ciang-in a sak lam pan tui a kih a khak a luang nawn lo hi.​​ Phuisampi-te in gun lai zang a ding lai tak un Itazhila-te khempeuh in​​ khe kot lo in​​ a gal kah​​ uh hi. Mi khem-peuh a pai khit uh ciang-in phuisampi-te in zong a pai uh hi. Amau khe in leitung a tun ciang-in tui a luang kik hi. Zawshu in gun pan-in shuang sawm leh nih la a biak-na tau a bawl​​ hi.​​ ‘Hih shuang in Pashian heh pih-na ngaihshut nah-ding a hi hi,’​​ a ci hi.

Pashian in Zawshu kiang-ah:​​ ‘Zezhikhaw khua na khut shung-ah ka pia ding hi. Kih do​​ lo​​ in kong pia ding hi. Ni guk a ki cing dong-in ni shim-in khat vei mihing khempeuh-te in tua khua ah kimkot in na pai ding uh hi. Kua-mah in kam khat bek a pau kei ding hi,​​ phuisam-te in tam ngai a tum ding uh hi.​​ Ni​​ sagih ni in sagih vei dong-in na pai ding uh hi. Sagih vei na pai khit uh ciang-in khua a shiah​​ ding hi,​​ ci in Zawshu thu a pia hi. Pashian thu a piak mah bang-in itazhila-te in ni guk ni a ni shim in khat vei Zezhikhaw khua kimkot a pai uh hi. Ni sagih ni a amau in zing tung in a tho uh a sagih vei​​ dong-in a kimkot uh hi. Sagih vei a kimkot khit ciang-un mi kheempeuh-te in nakpi a kihko uh a shuang kulh a puk a amaute a mai lam khua shung-ah tum uh hi. Zawshu in mihing​​ leh​​ ganhing a that khin hi.​​ A hih hang-in Pashian a ding shum khempeuh a kawih hi.​​ Zawshu in gam en-te sam a:​​ ‘Talap uk numei zong un la na shuakta sak un,’​​ ci in thu a pia mah bang-in a in-ah pai uh ama le a in kuanpi-te a gum uh hi.​​ Tua numei in Itazhila mi a shuak hi.

Zezhikhaw khua tawh gam​​ la​​ lo​​ ah​​ A-ih a min nei khua khat a om hi.​​ Hih khua a et nah ding-in Zawshu in mihing a sawl hi.​​ Tua te in hong ciah ciang-in:​​ ‘Tua khua a no hi.​​ Mihing kheempeuh a pai nah-ding a kih lawm lo hi.​​ Kim khat bek a shim leh a zo ding hi,’​​ a ci uh hi. A hih hang-in a sawl gal kap-te in A-ih khua-te mai-ah a tai uh a Itazhila-te om-na a ciah uh hi.​​ Zawshu a dah mah mah a Pashian kiang-ah hi bang thu a ngen hi.​​ ‘Topa aw,hih gam shung ah ka shi nah-ding in Eguthu gam pan in hong paipi na hi hiam.​​ Tu ni in gal ka lel uh hang-in Kanan mi kheempeuh in hong do ding uh hi,’​​ ci in thu a ngen hi.​​ Pashian in:​​ ‘Itazhila-te lak-ah mihing khat Zezhikhaw shum kim khat a kiang-ah a kawih hi.​​ Tua a hih ciang-in​​ ah lel uh hi,’​​ a ci hi. Tua a hih ciang-in zhing ciang-in Zawshu in mihing kheempeuh a kih khawm sak a mi kheem pa a zong hi.​​ Tua pa a muh ciang-in ama zhi-te a ta-te la a mihing-te in​​ shuang tawh a deeng khit uh ciang-in mei tawh a hal uh hi.​​ Tua nung ciang-in Itazhila gal kap kheempeuh-te in A-ih khua a pai uh hi.​​ A hih hang-in kheem na tawh a shim uh hi.​​ Gal kap kim khat dui shung a pang sak hi,​​ kim khat in A-ih khua pam a shim ding bang-in a sawl hi.​​ A-ih khua pi-te in gal kap a muh uh ciang-in a shuak meeng meeng uh a Itazhila-te in a tai uh hi.​​ A-ih te in a pang-te thei lo in a tai te a del uh hi.​​ Tai khat bang a tai khit ciang-in Zawshu in a khut tawi a gam pa lak a pang-te tho uh a​​ khua a shim uh a mei tawh a hal uh hi. Itazhila-te a del A-ih-te in a mau khua mei a kang a​​ muh uh ciang-in a lau​​ mah mah uh hi.​​ Amau in Itazhila-te pawl nih kihkal a om uh hi. Tua a hih ciang-in a shi khin uh hi.

Tua nung ciang-in Gibon mihing-te in Itazhila-te a kheem sak uh hi.​​ Amau a lau man-in Itazhila-te zo zo lo a thei uh hi. Tua a hih ciang-in mihing kim that Zawshu kiang-ah a sawl uh hi.​​ Tua sawl tak-te in a puan shia a shil hi,​​ an shiah​​ a keng hi,​​ sakawl pha lo a tuang uh a Itazhila-te om-na a tung uh hi. Zawshu in:​​ ‘Kawi pan hong pai na hi uh hiam,’​​ ci in a dot ciang-in:​​ ‘Na shila kote in gam la pi pan hong pai ka hi uh hi.​​ Nomau min than’ na a hih hang-in na​​ vang let-na a hih hang-in na hausapa a theih ciang-in nomau tawh ki lem-na,​​ kih ciam na bawl nah-ding in ko hongsawl hi,’​​ a ci uh hi.​​ Zawshu leh Itazhila upa-te in hi​​ kheem-na thu a um uh a​​ kih lem –na thu a kih ciam uh hi.​​ A hih hang-in a nung ciang-in a kheem na a thei uh hi.​​ Itazhila-te in Gibon sawl tak-te a that nuam uh hi.​​ A hih hang-in Zawshu leh upa-te in​​ ‘That​​ kei un.​​ Ih​​ ki ciam zo uh hi.​​ A hih hang-in tua khuapi-te dan ih tat ding uh hi,’​​ a ci khit ciang-un Gibon hausapa sawl tak te kiang-ah a gen:​​ ‘Nomau in hong kheem zo hi.​​ A hih hang in ih kih ciam khit uh ciang-in no ka that ngam​​ kei hi. A hih hang in nomau leh na khua pi te in ko mau shila na kai ding hi.​​ Tu nung ciang a tawntung Itazhila tui tawi le shing pua na hih ding uh hi,’​​ a ci hi. Tua a hih ciang in a tawntung Gibon khuapi te in Itazhila te shila a hi uh hi.​​ 

MAWH NA THA MAN

Mawh na pan in Pashian thu mang​​ lo mawh na in a lian bel hi. A cil in Pashian bawl cil bel​​ te in Topa Pashian thu a mang kei a shih na dong in gim na dah-na nat na a haksa dan a thuak uh hi. Bang hang hiam cih leh mihing kheempeuh ih pian kih khat na ih pu​​ Adan​​ leh ih pi Evua a hi hi. Topa Pashian in tua lai tak in tua ih pute ih pa te a heh pih a gim na dan a shia na nei lo in, duh na deih na khempeuh​​ Pashian kiang pan ngah in nuam sa​​ tawn tung a om ding in Pashian in Edun a kih ci lo nuam khat a bawl sak a a om sak hi. Pashian in mihing te a bawl nuam sa a na om tawn tung ​​ nawp a ut leh shing gah dang na ne thei hang in shing kung khat a gah na ne kei un. Na ne uh leh na-sep-na, gim-na,​​ nat-na, dah-na, shi theih na na ngah ding uh hi,’ ci in thu a pia hi. Tua nung ciang in dawi mang pa in mihing te nawp sak na ha za a Pashian tung pan mawh na dan ngah nah ding in hong pai a mihing te hong khem hi. A kheem na in:​​ ‘Mihing-te aw Pashian kham shing gah na ne leh Pashian tawh kih bang na shuak ding hi,’​​ a ci hi.​​ Eite in thei ngei lo​​ n​​ ate ih up maw mah bang in ih pu Adan ih pi​​ Evua te in Pashian kham shing gah a ne nuam a dawi mang pa kheem na bang in a ne uh hi. A hih hang in dawi mang pa gen bang in mihing te Pashian bang a shuak kei uh a a dah a kih shik uh hi. Pashian in mihing te kiang ah:​​ ‘No te hong heh pih kei ma thu sang in no te gim na hong pia nuam dawi mang pa kheem na na mang zaw uh hi. Tua a hih ciang in note in tu​​ a kihpan shi na dong in dah na, gim na, ci nat na, lung kham na, a pawl pawl na thuak ding uh hi. Lei in no a​​ ding ka bawl a hih ciang in lo na kho, shing na puah ding uh hi. Hih lo nuam shungah na om nawn kei ding uh hi,​​ ci in Pashian in mihing te dan a pia a tua a kih pan mihing te tungah ci nat na, dah na, lung kham na hong piang hi.

Hih thu te ih lung ngaih ciang in Pashian thu man loh mawh na in a lian bel hi, ci ih thei hi. Tua ih pu ih pi te in Pashian thu mang​​ lo in a kham shing gah a ne kei leh eite in​​ shi thei lo, ci na thei​​ lo, gim na nei lo in ih om ding hi a hih hang in amaute in hong it Topa Pashian thu mang lo a hih ciang in hih bang in ih piang ta in dah huai mah mah hi. Tua a hih ciang in Pashian thu​​ mang​​ loh mawh na lian bel hi. Tua a tha man shih na dong in gim na, lung kham na hi.​​ Nung ciang in kih khel nah ding ih zong lai ding hi.

Tha man in hehpih na a hih kei hi. Mi khat in mi dang a hehpih leh tha man a pia kei hi, lung dam na a pia hi. A nu a hih hang in a pa a hih hang in a ta te an a vak ciang in tha man bang in a vak kei hi, a ta te a it man in ​​ a pia uh hi. A nute a pate a vuai ciang in a tate in an a vak leh tha man a pia a hih kei hi. Dawi mang pa in Adan leh Evua a it man in a khial sak a hih kei hi, amau te in lungdam na a ngah nah ding in kheem a hih kei hi. Zheishu in:,​​ ‘Mawh na na hih leh mawh na shila na hi uuh hi,’ a ci hi. Mihing khat in a mawh leh hehpih na a mu kei hi tha man a ngah hi. Mihing peuh in shiksa a khut tawh a len leh lung dam na a ngah ding hiam.​​ A hih kei leh mei ma a tuak ding hi, gim na a ngah ding hi. Mihing khat peuh in tui a shiah a dawn leh a lungdam a hi hiam. A hih kei hi, a gil a na thei hi. Bang ding hiam ih ci leh ngei na tungah a khial zo hi. Shik sa in mihing a tung ah meima a shuak sak thei hi. Tua a hih ciang in a len peuh in meima a thuak hi.​​ Tua mah bang in mihing khat in Pashian tung ah a khial leh dan a thuak ding hi. Bang ding hiam ih ci leh Pashian thu kham a shiah hi. Tua a hih ciang in mihing khat peuh mah in gim na a ngah leh Pashian thu a hih kei hi, tua pa in Pashian a ngai mah hi. Pashian in kua mah dan a tat nuam a hih kei hi, mihing a hehpih nuam hi. A hih hang in mihing te in a ma hehpih na deih kei leh dan a thuak ding hi. Adan leh Evua te in Pashian kiang ah hehpih na tampi a ngah uh hang in dawi mang pa thu a deih zaw hi.

A hih hang in Pashian ngei na a tuam a hi hi. Bang ci in a tuam ih ci leh tha man a pia ngawl hi. Pashian in eite ih pa a hi hi. Leitung pa in a ma tate a hehpih bang in Pashian in mi khempeuh a heh pih hi. Nau pang khat in a pa tung ah​​ a khial khit ciang in a kiangah hehpih na a ngen leh a pia ding hiam,a pia ding hi. Tua mah bang in mihing peuh in Pashian kiang ah hehpih na a ngen leh a ngah ding hi. Eite ih mawh bang in Pashian in tha man hong pia kei hi. Pashian in a kih tuak bang in dan hong tat leh kua mah in vantung khua a tung zo kei ding hi.​​ A hih hang in Pashian in hong hehpih man in mi khem peuh te in gum na a ngah thei ding hi. Dawi bia​​ te in tua mah bang in lawp na a nei kei hi. Amau te in ak po, vawk po, shia po a pia nginge hang in lungdam na, nuam na mu zo lo uh hi. Pashian biate in hehpih na a ngah uh hi. Tha man sang in heh pih na a pha zaw hi..​​ 

 ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Vial Nang.

India gam bang in kawl gam shungah gam kih uk nuam pawl nih a om hi. Awgu​​ kha tua pawl nih te in Mandali khua ah kih khawp na a nei uh hi. Zangvun khua pan in mi lian khat in hong pai hi. Tua pa mi tampi te in a muak uh hi. Mi hon pi te in Mandali khua lam a pai uh lai tak in Palik te in a kham​​ uh hi. Mi hon pi te in shuang tawh kih dim leeng nih a nei uh hi. Tua a hih ciang in palik te in a kham uh ciang in shuang tawh a deng uh hi. Palik te in thau tawh a kap uh hang in lau lo in mihon pi te in shuang a deng lai uh hi. Palik thum a shi uh hi. Palik te in a zo zo lo a theih ciang in gal kap pawl khat a sam uh hi. Tua gal kap hong pai ciang in thau tawh a kap kik uh a Kawl te a tai uh hi. A hih hang in Pungzi khat a shi hi. Mihing sawm nga bang shuang tawh a hih liam uh hi.

Laibu Saal / Zomi eLibrary

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related