TEDIM THU KIH ZAK NA LAI ( The Tiddim Chin Hills New ) SEPTEMBA KHA 1924

Date:

TEDIM THU KIH ZAK NA LAI

SEPTEMBA KHA 1924

The Tiddim Chin Hills New

 

Bu 5  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Nambat 9

 

A SHUNG A OM THU TE

  • Tedim thu kih zak na lai​​ 

  • Kih zak na thu​​ 

  • Lai Shiangtho tang thu 10

  • Kham tung gam shim to na thu​​ 

TEDIM THU KIH ZAK SAK NA LAI

A kih pian’ na kum 1919

Khalkha khua kha shim in a bawl hi.

A Bawl Pa------------------------------Sang Mang Pa

A Huh Te--------------------------------Dam Shuan leh Tun En.

Kum khat a man hamu a hi hi. Khalkha khua Septemba 1, 1924

KIH ZAK NA THU

Leitung a sang pen mual in India gam shunga om hi. Ni kum masa in Mang Kangte in hih mual dawn a tung nah ding in a​​ kahto uh hi. A hih hang in a tung zo lo uh hi. Tu kum a​​ kah​​ nuam kik uh hi. A hih hang in a tung ma in mihing nih a shi hi. Tua mihing te luang mu zo lo hi. A lawm te a khua a ciah uh hi. Ni kum ciang a​​ kah​​ nuam kik in a um hi.

Tu kum a Amelikan mi pawl khat le Engalan mi pawl khat in lei kim ah van a leng thei leeng shung a pai uh hi. A kih dem kei uh hi, a pai mawk uh hi.

Tu kum Mang Kang te khempeuh in Piancit kumpipa khua, palik khua a kih khawm uh a kih dem na khempeuh a bawl uh hi. Tai a kih dem uh hi bawl lung shui a kih dem uh hi, bawl lung tuk a kih dem uh dem uh hi, tui shung tai a kih dem uh hi. Engalan mi leh Amelikan mihing te in a zo pen uh hi. A hih hang in a dang mi zong in a zo uh hi.

Thang kai lam ah an a haksa a hih man in Khum Nuai khua mihing li bang Kawl ah pai shuk uh a buh tang a​​ guhta uh hi. A hih hang in guhta uh lai tak in inkuan te a khang lo a nakpi a au uh ciang in Khumnuai te a neisa nushia in a tai uh hi. Kawl te in Mangpipa kiang ah pai uh a: Khamtung​​ mihing sawm thum bang komau khuahong shim uh hi. Komau te nakpi ka kham uh​​ hi. Khamtung te in tei le thau a nei a hong sat uh hi. A hih hang in komau in nakpi ka doh uh ciang in Khamtung te a tai uh hi, a ci uh hi.

Zo sang in phuan nahding in sangin Menzhipa in thu a pia nai kei hi. Eite lai lung zong a pha a sa nai kei hi. Ama in man lang in ngaihshun kei hi.

Tu kum Sang Mang Pa thak a hong tungto in kih um hi. A hih hang in a hong tung kei hi, Bang ding hiam ih ci leh a mu zo kei. Amelikan khua ah nakpi in a zong uh hang in a mu ding a haksa hi.

Mang Kang te gam ah gim na a bei seem sem hi. Tu kum Zamini gam shung ah an le ngun a tam zaw a om hi. A hih hang in mi zawng te a ding a haksa lai hi. Lushia gam shung ah mihing te ading a pha sem sem hi. Engalan gam ah nasep na a tam sem sem hi. Tua lai tak in gal do na thu a kih za kei hi.

Awgu kha Khalkha shia te leh Phalam shia te in Khalkha khua a kih khawm uh a kha khat ah Sang Mang pa kiang ah Lai Shiangtho a shim uh hi.

Gua tampi a zu man in Khalkha uk shung leh Phalam uk shung ah tang tampi a muat hi. A hih hang in vaimim a hau​​ ding​​ hi. Zulai kha Paltan mang pa khat in Phalam khua a pai to a Tedim kam a zo hi. A nung ciang in Tonzang khua a pai hi.

Khalkha Vundawk Topa thak Awgu kha a tung hi. Khalkha Vuntawk Topa in Mawliak khua a khin shuk ding hi.

Mang Kang te khua ah khat vei vei hui nakpi nung a khua leh in tampi a shia thei hi. Tu kum Amelikan khua ah tua mah bang in khat vei a nung a khua lian khat a shia dek tak a mihing tampi a shi uh hi.​​ Meitei uk shung ah Tapidaw​​ tul giat bang a pha hi. Kim khat te in tui phum te a hi uh hi, kim khat te in tui kih the te a hi uh hi.

LAI SHIANGTHO TANG THU 10

Mawshi

Kha lui pan a kih behlap hi.

Kanan gam tung nahding un Pashian in Itazhilate a kham khit ciang in amau a heh uh a Mawshi leh Azong te tawh a kih tawng hi. Kawla a min nei pa khat leh a lawm za nih leh sawm nga te in Mawshi kiang ah kih khawm uh a: Pashian in note kiang bek thu a pia kei hi, a ci uh hi. Tua a hih ciang in Mawshi in: Zing sang ciang in nomau a vekpi in pak nam tui kuang tawi in hong kih khawm ta un. Azong in zong pak nam tui kuang a bawl ding. Pashian in a deih mi pawl a lak ding hi, a ci hi. Tua a hih ciang in zing ciang in tua​​ mihing zah nih le sawm nga a kih khawm uh hi. Mawshi in: No Itazhila te in tua gilote tawh na kih khen un, a cih ciang in mihing khempeuh te in a tai uh hi. Tuah ciang in lei kih hong a kawla tawh a in kuanpi tawh a beh​​ teng​​ leiheng​​ ah kia khit ciang in lei hong a khak kik hi. Mihing khempeuh a lau mah mah uh hi. Tuah ciang in a dang zah nih le sawn nga te mei tawh a hal uh hi.

Tua lai tak in Itazhila te in Mawshi leh Azong a zahtak nah ding in Pashian in thu piak na in: Tu in Itazhila te in a pawl pawl in ciang khut khat a hong paipih ciat un. Tua ciang khut Azong ciang khut tawh Pashian biak na buk shung ah na kawi in. Pashian in ama a deih pa a lak ding hi, a ci hi. Tua a hih ciang in zan khat a ciang khut sawm le thum buk shung ah a kawi hi. Zing ciang in a et kik ciang in ciang khut sawm leh nih a ngeina bang in a om lai hi. A hih hang in Azong a ciang khut a pak a gah in a om hi. Itazihila te in hih lam dang na a mu uh ciang in a lau mah mah uh hi. Mawshi leh Azong a zahtak uh hi. Azong ciang khut buk shung ah a kawi tawntung hi.

Amau in lampi a pai laitak un tui a haksa kik hi. Mihing te in Mawshi leh Azong a mawh sak kik uh hi. Pashian in: Ciang khut na khut shung ah la in la tua shuangpi thu na hil ding hi. Na hil​​ leh tui a shuak khia ding in,​​ a ci hi. A hih hang in Mawshi​​ in ciang khut la a shuang sat a: Mi gi lo pawl te aw, nomau a ding tui ka luang khia sak ding hiam ci in heh na thu Itazhila te kiang ah a gen hi. Tui a luang khia hi. A hih hang in Pashian in: mawshi leh Azong te in ka thu ngai lo in a kih san a thu a gen a hih ciang in Kanan gam shung ah a tum nawn kei ding hi. Gam pa lak ah a shi ding hi, ci in a gen hi.

Tua laitak in lampi a dang pan in Kanan gam a lut nah ding in Itazhila te a pai kik uh hi. Lampi a nai pen in Edun gam lam a hi hi.​​ Tua a hih ciang in Mawshi in Edun kumpipa kiang ah lai a khak hi. Ko Itazhila te in nang ma gam lampi ka pai shuak nuam uh hi. Sak lam a hih hang in khanglam a hih hang in a pai kei ding uh hi, lo lam ka pai kei ding uh hi. Na an ka la kei ding uh hi, Na tui ka neek leh a man ka pia ding uh hi, a ci hi. A hih hang in Edun kumpipa in: Hong pai kei un. Nong pai uh leh kong kap ding hi ci in ama gal kap te a kih khawm sak hi. Tua a hih ciang in Itazhila te a lau man in Edun gam lam pial ah a pai uh hi.

Tua lai tak in Pashian in Mawshi kiang ah: Azong a shi nah ding a hun a tung zo hi. Ama a tapa upa pen a pa za na laih sak ding hi, a ci hi. Tua lai tak in Mawshi leh Azong leh Azong a tapa in mual tung ah a kahto uh hi. A hih hang in Azong a kum suk nawn kei hi, mual tung ah a shi hi.

Amau in lam pi a pai laitak in mihing a gim khin uh a Mawshi a maw sak uh hi. Eguthu gam pan in ih pai khia nawn kei leh a hawi zaw ding hi, a ci uh hi. Tua a hih ciang in Pashian in gulpi tampi a piang sak a hih gul te in mihing tampi a shi sak uh hi. Mihing a upa​​ te in Mawshi kiang ah kih khawm uh a: Topa ka khial zo uh hi. Nong hehpih leh gul na kham ding hi, a ci uh hi. Pashian in: Hakngo tawh gulpi khat tawl in la shing tum tung ah kawi in, ci in Mawshi kiang ah thu a pia hi. Tua a hih ciang in Mawshi in a bawl hi. Mihing te in tau hakngo gul a et ciang in a dam kik khin uh hi. A hih hang in mihing 14,000 a shi uh hi. A nung ciang in mihing te in lung dam zaw in a pai uh hi.​​ 

Amau te in Amon​​ gam a tun uh ciang in Edun kumpipa kiang ah lai a khak bang in Mawshi in lai a khak kik hi. Na gam shung pai shuak nah ding in thu nong pia leh bang mah ka la kei ding uh hi, a ci hang in Amon kumpipa in: Thu ka pia kei ding hi, a ci hi. Tua a hih ciang in a kih doh uh hi. Itazhila te in a zo uh a Amon gam a shim khin a khua shung ak a teng uh hi. A nung​​ ciang in a pai to lai uh a Basan gam a shim uh hi.​​ Basan kumpipa in a doh hang in a lel Itazhila te in a khua a la uh hi.

Mawba kumpipa in Itazhila te a kihta mah mah hi. Amon​​ gam le Basan gam a shim uh a theih ciang in ama gam zong a shim ding hi ci in a lau hi. Tua a hih ciang in ama in Bala a kih ci ai san pakhat sam a: Hong pai la ka gal Itazhila te tung ah pau shia na gen ding hi a ci hi. A hih hang in Pashian in Bala kiang ah thu a pia na in: Na pau shia kei in. Keima ka hil bang in na gen ding hi a ci hi. Tua a hih ciang in Bala a pai hi. Mual tung ah a kah to a bawng sagi a go khit ciang in Pashin thu a hil bang in a gen hi. A hih hang in a pau shia kei hi, thu pha a pia hi. Li vei tua mah bang in thu pha a pia khit ciang in Maba kumpipa a heh a: nang mi gi lo na hi.​​ Pau shia nah ding in kong sam hang in thu pha bek na pia hi ci in a khua a cia sak hi.

Itazhila te in mawba numei tawh a khial uh a amau milim a bia uh hi, a mau tawh a lam uh hi. Tua a hih ciang in Mawshi in Mawba mi a zhui khempeuh a that sak hi. Tuah a hih ciang in Pashian in: mawba mihing te in Itazhila te a maw sak a hih ciang in amaute dan na tat ding hi, ci in Mawshi thu a pia hi. Mawshi in Itazhila mi pawl sawm le pawl nih shung pan in gal kap tul khat ciat a kih khawm sak hi. Tua gal kap 12,000 te in Mawba gam shung teng a pai uh a khua khempeuh a shim khit ciang in pasal a that khin uh hang in numei leh ta no te a that kei. In sa tawh, kham tawh, ngun tawh puan tawh a tampi a ngah uh hi. Gal kap te a ciah uh ciang in Mawshi in a la na shum teng a hawm hi. Gal kap te in lang khat a ngah uh hi. mi dang te in lang khat a ngah uh hi, lang khat Pashian a pia hi. Itazhila gal kap khat bek a shi kei hi.

Tua lai tak in Mawshi in: Ka shi khit ciang in Itazhila Topa khua a hi ding hiam ci in Pashian kiang ah thu a ngen hi. Pashian in: Na shi na hun a nai zo hi, na nau Zawshi sam in la nangma za na laih sak ding hi, ci in thu a pia hi. Mawshi in Zawshi sam a Itazhila upa​​ te mai ah a kawi a a lu tung ah a khut a nga khit ciang in Itazhila Topa a kawi a ama thu ngai nah ding in Itazhila te thu a pia hi.

Itazhila te in Kanan​​ gam a tung tak nai kei uh hi. Kanan gam a hi leh Zawdan gun leh tuipi ki kal a om hi. A hih hang in amau in Zawdan gun a kan tan nai kei uh hi. A hih hang in Zuben, Gad, leh Manashia a kih ci pawl thum te in bawng leh tu leh keel tampi a neih​​ ciang in Mawba le Basan la Amon​​ gam shung a teng nuam uh h. Bang ding hiam ih ci le tua gam shung ah lopa tampi​​ a om hi. Thu nong pia leh ka in ka khua ka sa khit uh ciang in ka zi​​ te ka ta te ka nushia uh a kau te ka nau te tawh Kana gam shung pai in a a shim nah ding ka huh ding uh hi, a ci uh hi.​​ Tua a hih ciang in Mawshi in thu a pia hi.

Mawshi a shi​​ na hun a tung zo hi. A hih hang in a shi​​ mah in Itazhila te​​ mun khat kih khawm sak a Pashian thu khat vei a hil​​ kik hi. A thu hil na tampi hi. Eguthu gam pan in a kihpan khit ciang in Pashian hehpih na leh Pashian thu kham piak na a hil kik hi. Mihing khempeuh thu pha a pia khit ciang​​ in Pisga mual tung ah a kahto hi. Tua mual pan in Pashian in Kanan gam khempeuh lak sak hi.​​ Mawshi in a tel tak pi a et khit ciang in a shi hi. A hih hang in amah an kua mah a thei kei hi.

Mawshi a nung ta​​ na kum in kum zah le kum sawm nih a pha hi. A pian zawk kum sawm li a pha ciang in Eguthu khua pan in lau in a tai hi. Kum sawm li a zi a​​ ta tawh a om khawm hi. Kum sawm li gam pa lak ah a khual zin hi. Tang lai mi shung pan in Mawshi sang in a lien zaw a om kei hi. Ama in Itazhila te lam a mu sak hi, amau​​ a uk hi, Pashian thu kham a pia hi

.

 

KHAM TUNG GAM SHIM TO NA THU

Kumpinu in a va Kumpipa gam a shim khit ciang in a gam teng a uk hi. Tua lai tak in Kawlpi lam ah Sian mi tampi a om uh hi. A mau gam shung uk ding in mihing nih a kih teng hi. Kumpinu gal kap te in Kawl pi ah a tun uh ciang in tua kih tong pa khat in Khamtung ah tai to a Phalam khua ah a teeng hi. Kum 1888 kum in Mangpipa khat in kawlpi khua tung a Sizang hausate a sam hi. Bang ding in a sam hiam ih ci leh​​ Sizang te leh Suka te leh Tedim te in khat vei vei Kawlpi lam sang ah khua a shim shuk uh hi. Tua bang a shim nawn loh nah ding in Mangpipa in hausa-te tawh a vai hawm nuam hi.​​ Tushung, Haushung, Sosang, leh Thensang, Sizang hausa li Kawpi-ah a pai shuk uh a Mangpipa taw a vai hawm uh hi. Mangpipa in:​​ ‘Kumpipa in kawlpi gam a uk hi, hausapa khat kawlpi ah a kawi hi. Tua a hih ciang in no Khamtung te in hih hausapa na zahtak leh a awi hi. No khamtung te in Kawlpi gam shung khua pi khua no na shim shuk nawn kei ding hi. Na shim kei uh leh kumpinu in no tawh a ki lem ding hi.​​ A hih kei leh kumpinu a heh ding hi, dan a tat ding hi,’​​ a ci hi.​​ Sizang hausate in:​​ ‘Pha hi Topa, ka shim nawn kei ding uh hi.​​ Kawlpi hausa pa tawh ka kih lem ding uh hi,’ a ci uh hi. Tuah ciang in Mangpipa in Lushei gam a pai nah ding in lampi thu a dong hi. A hih hang in a mau gam a pai shuak nah ding in hausate in thu a pia nuam kei,​​ khamtung mihing te in mi hai a hi uh hi. No na pai to uh leh a hong shuam in ka um hi,’​​ a ci uh hi.

Tua lai tak in Mangpipa in Angtang khua pai a Phalam khua hausapa a sam hi. Tua hausapa tawh a ho pih hi. Sizang kiang ah a gen bang in a gen kik hi. Phalam hausapa in,’ Kawlpi lam sangah ka shim nawn kei ding hi. A hih hang in Lushei pai nah ding in ka gam lah a pai shuak nah ding in thu ka pia zo kei. Ka khua hausa te a thu kim kei uh leh lampi a pang​​ uh no hong that in ka lau hi, a ci hi. Mangpipa in lungdam na a piah ciang in a sam nuam lo hi. Sukte leh Tedim hausa te in Mangpipa mi ngam lo uh hi. Bang ding hiam ih cih leh tu nai in amau te in Kawl khua khat a shim zo uh hi.​​ 

Mangpipa in Khalkha hausate a sap ciang in a hausate in a sawl tak thum a man uh a nih a that uh hi. Khat a hih leh Lushei gam tai a Zangvun khua a ciah hi. A nung ciang in tua sawl tak pa in Zokhua hausapa a hi hi.

Kum 1889 kum in Khamtung te in a kih ciam na a shia uh hi. Phalam ah a om kawl pa leh Phalam te in Angtang khua a pai shuk uh a hausapa a man uh hi. A hih hang in Khamtung ah hong paipih kei. Tua laitak in Kaikam in Sizang te tawh Kawlpi khua tawh kih nai Kawl-te a kih shi ciang in shuam tawh kih nai Kawl-te a kih shi ciang in shuam uh a tang val a man uh hi.​​ Tedim te in zong a shim shuk kik uh hi. Ni sawm leh ni nih shung-ah Khamtung te in Kawlte 122 a man uh hi. Sizang te in nga vei a shim shuk uh hi. Tua tham lo Khampat khua a shia khin hi. Tua a hih ciang in kumpinu in khamtung uk nah ding in a lung ngai hi.

Tua a hih ciang in kumpinu in:​​ ‘Khamtung mihing te in a kih ciam na a shia a hih ciang in dan tat ning,’​​ ci in a ngaihshun hi.​​ Sizang te a gilo pen a hih ciang in amau khua ka shia masa ning,’​​ a ci hi. Tua a hih ciang in galkap leh kuli tampi Kawlpi khua a kih khawm sak​​ hi. Asam gam pan in kawl gam pan in Mang Kang khua pan in mi tampi te hong pai hi. Khamtung lampi om lo a hih ciang in gal kap te in lampi a shial masa uh hi. Tulshuk tawh kih nai lampi a shial​​ uh​​ laitak in Sizang te in gal kap mang pa khat a kap hi. Tua nung ciang in Sizang te in lam pang uh a a kap ngei​​ ngai uh hi. Khat vei vei kuli te in lampi a shial ngam kei hi. Khat vei vei gal kap te in a mai a pai ngam kei hi. Shun bek lam a pang hi kei, zan zong a kap uh hi. Sizang te in lau na a thei kei hi. Tua tham lo in kawl lam a pai lai uh a Kangi khua mei tawh a hal uh hi. A hih hang in gal kap te in dam in lam a shial to uh a tai nga shim in gal kap te a lam uh a an le thau tang tampi a kawi uh hi. Sizang te in lampi a shing a phuk uh hi, kan a to uh hi, kul a bawl uh hi. Tua kul shung pan in gal kap te a kap tawn tung uh hi. A nung ciang in gal kap te in kul a gawlpi khat a tung uh hi. Hi san tak ah Sizang tampi a om uh a nakpi in a do uh hi. Shun khat tawn tung a kih kap uh hi. A hih hang in ni a tum ciang in Sizang te a tai uh hi. Tua a nung ciang in amau in lampi ah a tampi gal doh nawn lo in a khua a ciah uh hi.

A hih hang-in Kumpinu gal kap-te a tawn-tung a zo kei.​​ Khat vei amau in Thang​​ mual​​ a tun’ dek tak uh ciang-in zan khat a a kimkot​​ mual tung-ah Khamtung-te an huan na mei phual tampi a mu uh hi. Amaute a lau uh a a neisa teng nushia in Kawlpi-ah a tai shuk kik uh hi.​​ Gal kap-te in Kawlpi pan a kihpat zawk kha nih a phak ciang-in Thang mual a​​ tung uh a Sizang-te khua a en shuk uh hi.​​ Lampi a shial​​ khit ciang-in Khuasak khua a shim shuk uh hi.​​ A hih hang-in khuapi-te in khat vei thau tawh a kap khit uh ciang-in a tai uh hi.​​ A hih hang-in a tai ma-in a khua mei tawh a hal uh a neihsa teng gampalak-ah a taipih uh hi.​​ Khuasak khua ashim zawk ciang-in gal kap te in Thuklai leh Buan Man khua a shim uh hi.​​ Thuklai khua gal kap te khua a lam uh hi. A nung ciang-in hih khua Thang ah a khin to hi.​​ Tua lai tak in Shizang hausa-te in Kumpinu tawh a ki lem nuam uh hi.​​ A hih hang-in Mangpipa in amau Kawl te sal a khak nah-ding in thu a piak ciang-in a ut lo.​​ Tua tham lo in shun leh zan lampi pang in gal kap te a kap uh hi.​​ Tua a hih ciang-in gal kap te in Sizang khua kheempeuh-ah pai uh mei tawh a hal uh hi.​​ Khuapi-te in a doh uh hang-in zo zo lo.​​ 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related