Upna hanga sihna thuak mite- [ Milada Horakova- 1901-1950]. Khansuan T. Guite

Date:

Upna hanga sihna thuak mite- [ Milada Horakova- 1901-1950]

 Khansuan T. Guite

“Ka nuntakna huu ka san laiteng, na lungnopna dingin thu ka ngen ding hi (Until my last breath, I shall pray for your happiness, my dear child)”

Hih kammal in a upna hang a, khailupna a thuak Milada Horakova in kum (16) a cingpan a tanu Jana tungah a kikhailup ma ding nitak a, a gelh laikhak sung a kammal khat ahi hi. Milada Horakova pen Czechoslovakia gam ah mihing nuntakna nopsakna ding, mihing hihna nuai-ah numei le Pasal tanh kikimna ding leh Democracy paizia tawh ki-ukna ngahna ding a sep manin Communist Party in June 27,1950 ni, zingsang nai 5:35am hun lian in Prague khuapi sungah om Pankrac Thong​​ (prison)​​ huang sungah khau tawh khailum uhhi.

Milada Korakova pen December 25, 1901 kum in Prague khuapi ah suak hi. Leitung galpi khatna hang a kisia Czechoslovakia gam puahkik, gam lamkik na dingin mapang in na sem hi. 1926 kum in Prague’s Charles University pan in Law Degree ngah hi. 1927 kum in a pasal, Bahuslav Horak tawh kiteng uh a, Jana minpua tanu khat 1933 kum in nei uhhi.  Czechoslovak Red Cross kipawlna sung pan a hizongin, Czech’s National Women’s Council kipawlna pan a hizongin a mau gamsung ah mipi a ding na sem a, Europe gamsungah zong Czech gam numei kipawlna aitangin khualzin in hilhna​​ (lecture)​​ nei kawikawi hi. Law Degree a ngah khit ciangin Prague City Council ah na sem a, numeite in pasalte tawh hamphatna kikim ngah theihna ding thukhun​​ (law)​​ bawl theihna ding makaih in thu sung hi. (Gentehna in na sep kibang ah numeite in zong Pasalte thaman ngahzah ngah theihna ding cihte pawl hi).​​ 1929 kum in Nazi langpang Czechoslovak National Socialist Party ah lut hi. German gam a Nazi kumpi bawlsiatna hang a galtai​​ (refugees)​​ te huhna piakna ah nakpi tak in mapang hi.

Leitung galpi nihna sungah 1940 kum ciangin Germany gam a Nazi kumpi thukan palik Gestapo te’n a nupa un man uhhi. Milada Horakova in Prague khuapi sunga Gestapo ukna nuai-a thong sungah kum nih sung om hi. German thukan Palik Gestapo te’n bawlsiatna tuamtuam zangin mawhzon in thu a sit hangun khial sak zolo uh hi.​​ (Thu sitna a neih hangun thu sit khia zolo uhhi).​​ 1942 kum ciangin Milada pen Terezin Concentration Camp​​ (Lai taksakna phualpi)​​ ah kipuak a, gawtna leh haksatna tampi tawh kipia hi. 1944 kum ciangin mawhna lianpi mu ta kei leh, thah ding thu thukhensatna​​ (death sentence)​​ kipia hi. A hizongin kamphatna tawh, tua kum mah October kha in a thu​​ (case)​​ kisitkik a, thukhen zum in thahna ding pan in kum (8) sung thong kiatsak dingin khiapsak bilbel hi. Thong a kiat sungin leitung galpi nihna American te’n a zawh tak ciangin German khutnuai a upna thu zui a nasepna hang a thong kia mite a kisuak tak sakna sungah a mah zong kihel hi. Tua laitak in amah pen German gamsung Lai taksakna Phualpi​​ (Concentration Camp)​​ a om ahi hi. Milada pen thong sung pan a suah tak ciangin Galpi sunga Nazi kumpi a langpanna nasepna hangin President Eduard Benes Award kipia hi.

1945 kum Leitung galpi nihna a bei ciangin Milada Horakova in minam leh gam a ding nasepna maban zomkik a, tua hunlai tak a Czechoslovakia gam President Eduard Benes i zolna tawh National Socialist Party ah lut in Member of Parliament (MP) panmun ah 1946 kum in telna ngah hi. A mau gamah Communist a thahat semsem ciangin Milada in Soviet Union Makaipi Joseph Stalin langpan zawhna dingin nitumna lam gamte tawh kipawl kul a hihna mu in nasem hi. Communist in gamsung ah thuneihna sutkhia​​ (coup)​​ ding mukhol a hih manin President Benes a thapia leh panpih dingin lungphona mipite makaih hi. Communist makaite muhna ah Milada pen a mau gelna leh sep sawmna a mukhol leh lam a khak a hih manin gal in nei uhhi. A mah in Communist kumpi hoihlohna, gam mipite thuak ding leh a phutkhak dinguh gentheihna tampi mukhol ahih manin a gam leh gam mite it luat manin mipite a ding a hoih zaw ding a gel/a sem ahi​​ hi. (Mi gilote in a mau sep ut khat a sep zawhna dingun, mipi a ding na hoihzaw a sem kimlai mihoih pawlkhat pen paulap tuamtuam zongin “gam leh minam a ding siatna bawl hi, kipawlna a ding siatna piangsak hi” cih bangin mawhzon tawntung uhhi. Communist in zong a mau angsung ding bek a khualna uh a mu leh a langpan Malida zong a mawhna ding zonguh a, pualap tuamtuam tawh mawhsak uhhi.)  A hizongin September 27, 1949 ni in Czechoslovakia gam i thukan Palik​​ (Secret Police)​​ a hi,​​ (StB)​​ in a zum​​ (office)​​ sung pan vaman uhhi. A mawhmatna uh pen Communist party kumpi langdo leh siatna ding, gambup tungah ciampel in kumpi hep khiatna ding mapang hi ci’n a mawhmat uh ahi​​ hi.

Communist kumpi Thong sungah lungsim leh pumpi nasakna dingin gawtna namkim thuak hi. Communist palik te’n thu a sit uh ciang in mawhmatna ding thu kician mu zolo uh himah tase leh,​​ “mawhna khat peuh phuak tawm in mawh mah hi”, cih teitei dingin gel uhhi.​​ “Ka mawh mah hi, Democracy paizia man tak a kitel Communist kumpi hep khiatna ding ka han ciam mah hi”​​ cihna lai tungah suaikai dingin thagum zang in sawl uhhi. Tua hun lai tak a, thong inn sunga a om pih mite zangin zol uh a,​​ “suai​​ a kaih theih theihna ding”​​ in hu​​ (pressure)​​ pia uhhi. (Upna leh thupaipi – Principles nei a nasem mite zong, haksatna taktak a om ciangin a kim leh kiang a om mite na ngawnin a maban​​ tawpsan dingin zol thei hi. Haksatna tuah taktak hun ciangin a tawp dong a ding ngamlo mite hangin thudik in gualzawhna ngahlo thei hi.)  A tawpna ah a mah’n zong bawlsiatnate thuak zo nawnlo a, tua lai tungah suai a kaih tak ciangin mipi mai ah thusitna​​ (trial)​​ May 31, 1950 ni in bawl pan uhhi.

Tua thu khenna ding thusitna mai a tun tak ciangin, thubawl sitni​​ (Prosecutor)​​ in,​​ “Khial na kisa hiam?”​​ ci’n a dot tak ciangin​​ “Utlo pipi a nong piak lai tung uah, suai ka kaih mah khial kisa ing”​​ ci’n dawng kik hi.​​ “Democracy paizia mantak, suahtakna leh diktak a kikimna (fair justice) ka upna bel, khial kisa keng”​​ a cih lai ciangin Communist gam-uk kumpite heh semsem uhhi. A hangin tua thusitna​​ (trial)​​ pen gambup a mite in thei uh a, gam kumpite hoih lohna kidawkna suak kik ahih man ahi​​ hi. Communist kumpi in a mawhna ding zong veve ahih manin khau tawh khailup a thah dingin thu khensat hi. Milada thahna ding thukhensatna pan a suahtak theihna dingin Leitung bup a mi minthang Elbert Einstein, Winston Churchill, Eleonor Roosvelt leh midang tampi in a nem zaw daan​​ (punishment)​​ piak ding ngetna​​ (Clemency Plea)​​ a neih uh hangin Communist kumpi in sanglo in June 27, 1950 in khau tawh khailum in that veve uhhi. Milada in a sih dongin a upna leh a let thupaipi khahlo in a sihpih ahi​​ hi.

[Thagum leh thatang hatna, thauvui thautang septheihna zangin ukna leh vaihawmna nuai ah, mipi lau leh linglawng a, gawtna thuak ding utloh manin thu mang uh ahih manin a tamzaw in ukna neite thu/deihna zui hi. Thahatna tawh vai kihawmna mun ah mi a tamzaw pen a thahat lam ah pang uha, a thu ki-en nawnlo in a zozaw lam a pang mite hangin a tamzaw mite zong khialh hun om hi. Kumpi’ vauna hangin a tamzaw mite in thu tanglo leh thu diklo na ngawn a tang hi, a dik hi hong cisak thei uhhi. A tamzaw thu pen mipi mahmah in a mau utna leh deihna suakta tak a genna ahih kei leh thuman, thutang leh thudik kiselcip semsem zaw thei hi]

Milada Horakova i pasal Bahuslav Horak pen a zi a kimat zawh kha nih sung a mau gam sungah Communist kumpi kiang pan in kibu kawikawi a, tua khit ciangin USA gamah gambel in tai khia thei hi. A tanu, Jana pen tonpih theilo ahih manin a nuphal nu Vera in kem a, Communist kumpi in sang kah sak ding phallo ahih manin sang inn ah siamsin lo hi. 1968 kum ciangin Jana in a pa omna USA gamah pai in a pa tawh kimu kik thei pan uhhi.

Milada Horakova pen a kithah ciangin a kivuina hanmun leh mual kician takin a kitheiloh hangin 2000 kum tak ciangin Czechoslavakia gam Prague khuapi​​ (Prague’s​​ Vyšehrad Cemetery)​​ hanmual ah a mualsuang ding kibawl sak hi. November 2006 kum ciangin Milada Horakova i tanu Jana in a nu tangin USA gam pan a kipia Truman-Reagan Medal of Freedom sang hi.

Upna leh thulet paipi zui a nasem Milada Horakova in a ma upna leh sanna tawh kituak lo thu a langpanna hangin bawlsiatna tampi thuak mah taleh, nung kinlo leh ciampel hetlo in a sih dong na sem suak hi. Mipi leh gam a ding a hoihzaw vaihawmna, thu hoih la hoih a muh pen khahlo in mipi suahtakna leh mipi kitangsapna ngahna ding gelna thu bulphuh in na sem hi. Gam leh mipi a ding hoihzaw a hih nak leh a nuntakna pia ngam hi. Thagum leh mi tamna zangin​​ “a diklo pi dik hi, a manlo pi man hi, thu tanglo pi tang hi”​​ cih tawh mawhsakna a thuak hangin lungkia lo in a tawp dong zui suak hi. Hun kikhel zel a hih manin mipi i mit a hong kihon ciangin a mah zahtakna kipia kik hi.

 December 29, 2019

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related