TEDIM THU KI ZAK NA LAI ( The Teddim Chin Hills News ) NOVEMBA KHA 1923

Date:

TEDIM THU KI ZAK NA LAI

NOVEMBA KHA 1923

The Teddim Chin Hills News

 

Bu 4  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​  ​​​​ Shimnapi 11

 

A SUNG A OM THU TE​​ 

  • Tedim thu ki zak na lai

  • Ki zak na thu​​ 

  • Lai shiangtho tang thu 5

  • Khang to na leh Topa Zheishu lung dam na thu

TEDIM THU KI ZAK NA LAI​​ 

A ki pian na kum 1919.​​ 

Khalkha khua kha shim in a bawl hi.​​ 

Lai bu bawl pa----------- ​​ Sang Mang Pa

Lai hu te-----------Tun En, Dam Shuan​​ 

Kum khat ah a man hamu a hi hi.​​ 

Khalkha khua------------Novemba 1, 1923.

____________________________

KI ZAK NA THU

1.​​ Kawl gam Zangvun khua lam ah zang lei​​ vive ah om hi. Tua a hih ciang in kum shim in guah tampi a zuk ciang in gunpi tui ah let a lo lai ah ah luang thei hi. Kumpi te in tui lo ah shiat sak lo nah ding in phung ah ciang uh hi. Tu kum guah a zuk ciang in gunpi tui let a tua  ​​​​ phung ciang ki shiah a lo lai teng luang a tuipi tam ah shuak khin hi. Batein khua tawh ki nai ah tam ah shia pen hi. Khua tampi ah ki shia hi, in 50,000 bang ah ki shia a in nei te tampi ah lam kik ding hi. Mei leng lam leh leng lam zong​​ tampi a shia hi. Kuamah lampi ah pai zo lo a gun kuang bek tawh ah pai uh hi. Lo tampi ki shia a bu tang 4,000,000 ah ki shia hi. Mihing te in a in leh a neisa khempeuh nu shia a mual tung ah giak hi. Bawng leh lawi tampi tui shung ah tak uh a ah shi hi. Mi tampi tui shung ah tak uh a ah shi hi. Mi kim khat ten tai zo lo a shing kung ah kahto uh hi. Tua a hih ciang in an ah nei kei uh hi. Tua a hih ciang in kumpi te in mihing 20,000an in a vak uh hi.​​ Tui tawm bek a om uh mihing te in man lang in lo kho thei kik ding uh hi. A hih hang in tui ah​​ tam lua a hih ciang in dam dam in ah kiam ding hi. Tua a hih ciang in tu kum bu tawm bek ah po ding hi. Mihing te a ding ah haksa ding hi. Khua dang ah zong gunpi in lo ah ah luang hi. A hih hang in Betenin khua bang in tampi ah shia kei hi.

2.​​ Septemba kha Lushei sang mang pa khat in hong pai hi. Tua pa in Aizawl ah tung nung sang kum 25 ah pha hi. Aizawl ah ah om khit ciang in Batein khua ah kum 8 lai hil a shia​​ Aung Duai leh a zhi ah hil hi. A nung​​ ciang in India gam ah Pashian thu ah hil hi. Tu in Lushei​​ gam shung ah na ah sem kik hi. A hih hang in Lushei gam tak tak a hi kei hi. Lushei​​ gam lang khat ah na ah sem hi. Tu in khamtung ah ah om Pashian thu a za nai lo mihing te ah zong hi. Tua mihing te kiang ah shia ah khak ding hi. Tua a hih ciang in kha gunk shung bang ah vak shuk ah​​ vak to a khua tampi leh gam tampi ah tung hi. Guah tampi ah zhuk man in pai nah ding ah haksa hi. Bawinu, min nei, Lushei gam leh Khalkha gam ki kal ah gunpi ah tui tampi ah om man in ni 20 bang tam ding in ah ngak hi. A nung ciang in lam dang ah pai a lei khat ah bawn hi. Khalkha khua sang mang pa in ni sawm bang ah om hi. Tua pan in Meitei lam ah zhin to ho.

3.​​ Khat vei Itali gal kap mang pawl khat Galik gam a mawtaka tung ah pai lai tak in gam dai na a tun ciang in lam pang te in a that khin uh hi. Itali kumpi te in ah theih ciang in ah heh mah mah uh a ah vai hawm khit uh ciang in Galik te kiang ah lai a khak uh hi. Tua lai shung ah: Ka khua mi a that te​​ dan na pia ding hi, dangka tampi hong liuh ding hi, komau kiang ah mawh phel na nah ngen ding uh hi. A man lang in hi bang in nah bawl kei uh leh na​​ gam kah shim ding uh hi, ci in ah at hi.​​ Galik te in: Nah deih na kim khat bang kah bawl ding hi. A hih hang in a vekpi in ka bawl zo kei ding uh hi, a​​ cih uh ciang in Itali te in heh a Galik khua khat nang nih bang ah shut hi. Tua a hih ciang in Galik te in a dang kumpi te kiang ah ki lem nah ding ah ngen uh hi. A dang kumpi te in a vaihawm uh hi. Itali te leh Galik te a ki do ding mihing te ah lau thei hi.

4.​​ Septemba kha in Khalkha le Phalam shia te in Khalkha khua ah ki khawm a sang mang pa kiang ah Lai Shiangtho ah shin uh hi. Amau shin ah in Tedim shia te shin ma bang ah hi hi.​​ 

5.​​ Amelikan khua ah nu pa khat in Khalkha khua ah hong pai nuam hi. A hih hang in Autoba kha in a zhi a shuak hi. Tua ahih ciang in upa vaihawm te in: Tu kum nah khawl lai ding hi. Ni kum ciang nah pai ding hi, a ci uh hi. Tua a hih ciang in​​ ni kum ciang in sang mang thak khat hong tung in ki um hi.

6.​​ Meimiuh khua Khamtung gal kap-te shung pan-in dai na ah tung nai kei hi.​​ Cinghok min nei, Khalkha khua khang lam-ah om Khamtung gal kap te in zong ah khial hi. Bu lian pi pa Shuhadah Meizaw leh a bawm-te kim khat nasep ah tawp sak hi. Tedim gal kap te in Meimiuh khua ah om lai hi. a hih hang-in Phalam gal kap te in Mandali khua ah pai shuk zo hi. Khalkha-te in Singapaw khua-ah pai shuk zo hi. Singapaw khua in Zangvun khua pan-in ni li tui tung pai-na ah hi hi.​​ Tua khua ah pha hi, hui ah nung tawntung a hih ciang in cinat na tam om lo hi. A hih hang in Khalkha-te in piancit gam-ah pai nuam lo khit ciang-in khua dang peuh ah pai uh hi.

7.​​ Lai hil Menzhi pa in lai hil nah ding thu ah pia zo hi. Tu nung ciang in Khamtung te in khamtung lai ah shim masa ding hi. A shim nah ding kam in laizo kam ah hi ding hi. A hih hang​​ in Tedim uk shung kam a tuam tak tak a hih ciang in amau te a ki pat in Tedim kam ah shin ding uh hi.​​ A nung ciang in laizo kam ah shin ding uh hi. Kawl lai leh Mang lai ah shim nuam te in Khamtung lai ah shiam khit ciang in ah shin thei ding uh hi.​​ Laizo lai bu ah at khit ciang in lai shim ding a ki pan ding hi, ah ci hi. a hih hang –in cik ciang in laibu a at ding hiam a gen nai kei hi. Laizo kam a shiam tak tak khamtung​​ Mang-te lak ah kuamah ah om kei hi. Tua a hih ciang in a manlang in lai shim ding a kihpan zo kei ding hi.

8.​​ Zapan gam ah kum shim in zhin ah ling ngit nget hi. A hih hang in khamtung ah zhin ling bang mah in nakpi a ling kei hi. A hih hang in Septemba kha ni khat ni in nakpi tak in a ling hi. Zhin ling na a thuak na mun in khamtung, Lushei le Meitei uk tan ah sau hi. Tua uk shung-ah Kumpi khua leh khua lian pen nih a om hi. Kumpipa khua she thum shung pan she nih bang a shiah hi. In a puk ciang in mihing tampi a shi hi. Tua in a puk khit ciang-in mei in ah kang hi. Mihing-te in mei tawh kih pelh nah ding in tui shung ah tuak uh a ah shi uh hi. Mang kang te khua ah mei phelh nah ding bawl-te ah om hi. A hih hang in tui shik lawng​​ a shiah hi. Tua a hih ciang in mei ah mit zo kei hi. Mihing-te in an nei lo hi. Mi tampi te in Kumpi pa in tual ah ah giak uh hi. Meileng leh shik khau tampi ki shiah a hih ciang in an puak nah ding a hak samah mah hi. Ni khat ni nih bang in thu kih zak zo lo hi. A nu nung pen in gal kap-te in in tampi thau vui a phuak kham ciang in mei ah dai hi. Tu in in se thum shung pan se khat bek a om lai hi.​​ 

Khua dang Zhukuhamah khua-ah ki shiat na a lian zaw hi. Zhin ah ling zaw hi. Tua a hih ciang in in khat bek a om kei ah ci hi. Zhin ah ling khit ciang in mei ah kihpan a a kih shia sa in khempeu a kang khin hi. Zhukuhamah khua-ah Mangkang tampi a om hi. Bang ci a om hiam ih ci leh amau-te in shum buk bawl a hi hi. Tua te shung pan in 50 a shi hi.​​ Mangkang-te om na in mual no tung hi. Zhin a lin ciang in tua mual no a ling pen hi. In-te ah mihing-te in shing kuang tawi a khang lam a ih paih shuk bang a hih ciang-in a kih shia khin hi. Talap in lian zong tua bang mah in a leeng khia hi. Zhukuhamah khua tui pi gei ah ah om hi. Zhin a lin ciang in tuipi zong a ling hi. Tua a hi ciang in tui tampi lei tung ah ah luang to a in leh mi tampi tak ah shi sak hi. Tembaw zong tampi a kih shia hi. Mei leng khat in tuipi gei ah a pai lai tak in zhin ah ling a tua mei leng in ui phuk tui shung ah tuak shuk bang mah in kih tawi a tui shung ah a tuak shuk ciang in mihing ah shi khin hi.

Tua khua tawh kih nai ah khua neuh tampi ah om hi. Tua khua neuh te khempeuh kih shia khin a mi tampi a shi hi. Tu in mihing 1,000,000 ah shi hi, ci in ki um hi. A hi hang in kuamah man tak pi ah thei nai kei hi. Mi shi luang tampi tui shung ah a om a kih shim​​ zo kei hi. A sawt khit ciang in a ki thei ding hi. Shum bang zah ah bei ding hiam ih ci leh kuaman ah thei kei hi. Hih gim na in kum saupi tawntung shung pan in a lian pen a hi hi. Sang mang tampi shi in ki um hi. sang in leh sang mang te in tampi ki shia in kih um hi. A hih hang in tu in ki thei nai kei hi.​​ 

9.​​ Tu kum shivuiazhi in Tuidil khua ah tung zo lo ding hi. Bang hang hiam ih ci leh Tapidaw te in an ah hau kei uh hi. Guah a pha kei hi. Tua tham lo in hausapa in Tapidaw lo pha ah pia nuam kei hi. Lo ah hawm ciang in Tapidaw te shuang lo bek ah pia hi. Amau te in mangpipa a kah hang in Mangpipa in: Hausapa thu hi, ka nial kei ding hi, ah ci hi. Tua a hih ciang in Tapidaw​​ te in khua thak sat ding ah ngen ding hi. Ah ngah kein uh leh Lushei gam ah lal in kah um hi. Tua a hih ciang in shivuaizh in khua dang ah um ding hi.

10.​​ Piancit​​ te in Zamini gam uh uk lai hi. Engalan te in a lem nuam hi. A hih hang in Piancit​​ te in: Dangka pia nuam lo uh a hih ciang in kah uk lai mah ding uh hi. Tua a hih ciang in Engalan te ading a haksa lua hi. Nasem ne lo uh khang kik hi. Kumpite in nasepna​​ nei lo te ah huh kei leh mi tampi ah shi ding hi. Tu in tampi te in khua dang a lal zo uh hi

A nuai ah om thu Lai Shiangtho sang in lai shim pa khat sang mang pa kiang ah​​ ki​​ khak hi. A pha a hih ciang in mi khempeuh a shim nuam in ka um hi.​​   ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Sang Mang Pa.

 

Keimah a kum dang sang in,​​ kah ci dam zaw a​​ tampi in kah lung dam mah mah hi. Pashian in nasem ding in hong deih leh hong bawl ta hen, na khempeuh ah hong bawl ta hen. Hong deih kei leh​​ hong sem sak kei hen, ci in hih bang thu kah ngen hi. Nang in thu nah ngen in Pashian tel mi te bek in na ah sep ciang lung dam na om ding hi. Na khempeuh ih hih na teng ah mai ah thu nget na kawih ni. Tua a hih leh Pashian hong huh man in khial na tawm zaw ding hi. Mi kim khat in a lung shim ngaihsut bang a hi leh khial na om lo hi ci thei hi.​​ Ei in tua bang hi kei hen. Ih ngaihshut na ah hawih ah hawih lo Pashian khat bek in thei ah hih ciang in thu ih ngen ding hi. Tua hi leh ama in lam hong hil ding hi. Nasep na khempeuh ah Topa Pashian in hong​​ ton​​ pih ta ten, thu ka ngen hi.

______________________________________________

LAI SHIANGTHO TANG THU 5

Kam Ki Lam Dang Na

A cil pan in leitung mihing khempeuh te in pawl khat leh kam khat a hi hi.​​ Amaute in mun khat bek a om hi. Khat vei a ki` vaihawm uh lai tak in: Uk shuang bawl a vantung dong in in sang pi lam a min than na ngah ni a ci uh hi. Tua a hih ciang in amaute in uk shuang a kang uh hi. Ni shim in in a lam uh hi. A hih hang in ni khat ah Pashian in: Leitung mihing te in bang bawl a hi uh hiam en​​ di ni, a cih ciang in lei tung ah hong kum shuk in sang pi a muh ciang in Pashian in: Leitung mihing te in mi pawl khat kam khat bek a hih uh ciang in tua khua in sanpi a lam uh hi. Tua bang in mi pawl khat bek a om leh a bawl thei lo bang a om kei ding hi. Amaute in khat leh khat a kih thei lo nahding in amaute kam kih lam dang sak hi a ci khit ciang in kam dang a piang sak hi.​​ Tua a hih ciang in mihing te a kam a kih thei lo a hih ciang in a nasem a tawp uh hi. Amaute ki khen a lei dang ah pai uh a gam dang leh khua dang a piang sak hi. Tua a hih ciang in tu dong mahteng in leitung mihing te in pawl khat, kam khat a hi kei uh hi.

Abiahang

Ni dang lai ina leitung mihing shung pan in kua mah in Pashian bia lo hi. Mihing khempeuh te in dawi a sem kei uh leh milim a bia uh hi.​​ (Babalun gam Uza khua shung ah mihing khat ah om hi. Tua pa a min Tiza hi a ama ta te thum a pha hi. Tua ta khat min Abiahang a hi hi. Tua Tiza in Pashian thu a lung ngai hi. Ama in milim bia nuam lo hi. Tua a hih ciang in Tiza leh a in kuan pi te in Uza khua ah pai khia uh a khua dang ah lal uh hi. Khaw la pai uh a hazan khua a tun uh ciang in Iza a cina a ah shi hi. A pa a shi khit ciang in Abiahang in Pashian thu ah ngah hi. Tu in na​​ pu te​​ na pa khua nushia in la keima ka mu sak gam ah pai in la tua gam ah teng in. Nang ma thu pha hehpih na kong pia ding hi. Nang ma min in leitung ah a lian ding hi ci in Pashian in a ciam hi. Abiahang in Pashian thu mang a,​​ ama leh a zhi saiza tawh a nau ta lawta leh a in kuan khempeuh te in shum la uh a Kana gam ah lal uh hi. Tua gam ah tun ciang in khua ah lut ngam kei hi. Bang ding hiam​​ ih cih leh Kana mihing te in Lawki a hi uh hi. Abiahang a pai na teng ah Pashian bia nah ding shuang taw a bawl a sa a ngo hi.

A nung ciang in kialpi a tung hi. Abiahang in an nei lo a hih ciang in Eguthu gam ah an zong ding in a zhi tawh a pai hi. A hih hang in ama zhi Saiza a mel pha mahmah​​ ahih ciang in Eguthu te in hong that a ama zi la ding ci in a um man in Abiahang in keima nau nu a hi ci in a khem hi. Tua a hih ciang in Eguthu kumpipa in Saiza a muh ciang in a ngai a ah la hi. A hih hang in ah la khit ciang in cinatna a nei hi. Tua a hih ciang in ama in Abiahang sam a: Bang ding in kei nah hong khem hiam. ​​ Tua numei in nah naunu ah​​ hi kei hi. La in la na pai in a ci hi. A hih hang in amah in Saiza a ngai lai tak in Abiahang lung dam na shum tampi ah pia hi. Tua a hih ciang in Abiahang in ah khua ah ciah ciang in shum tampi leh ganhing tampi ah paipi hi.

A nung ciang in Lawta sa​​ cing te leh Abiahang sa​​ cing te a ki tong uh hi. Bang ding hiam ih ci leh tui tawm lua hi. Tua a hih ciang in Abiahang in: Maw ka nau ih ki tong leh a pha kei ding hi. Ih ki khen leh a nuam zaw in ka um hi. Nang ma na nawp na lam na pai ding hi. Sak lam nah pai le kei khang lam kah pai ding hi. Nang in khang lam nah pai​​ leh keima in sak lam kah pai ding hi, a ci hi. Lawta in gam en a zawdan gunpi lam zang lei ah muh ciang in a hawih a sa a tua gam lam ah pai a Tawdan​​ khua leh Gawmazaw khua tawh ki nai a teng hi. Tua khua pi ten ah gilo mah mah uh hi/ Lawta ah pai khit ciang in Pashian in: En in na mu teng gam ah nang ma leh na tu​​ te na ta te kong pia ding hi. Na tu​​ te na ta te in lei dip bang in a tam ding hi. Tho in gam shung nah vak ding hi. Bang ding hiam nah ci leh tua gam in nang mah gam ah hi ding hi, a cih ciang in Abiahang in pai a Mame khua ah teng hi.

Tua​​ nung ciang in Tawdan khua hausapa leh Gawmazaw hausapa te in gal do na a pai hi. Bang ding hiam ih ci leh hausa li​​ te leh hausa nga te tawh ah do hi. Lawta zong ah pai hi. A hih hang in Tawdon khua hausa pa leh Gawmazaw khua hausapa te ah tai uh a a gal te in Lawta ah man uh hi. Abiahang in tua thu ah zak ciang in ama mihing za thum khawm a Lawta a mat mi te del a Dan khua ah amaute ah a tung hi.​​ Zan ah tua te ah lam lai tak in Abiahang gal kap te in nah​​ shim uh a Lawta leh a ki lak sa shum khempeuh ah la kik hi. A ciah ciang in Shialen khua hausapa in Abiahang ah muak hi. Tua hausapa in pui sam pa zong ah hi hi. Abiahang in tua pa kiang ah ah la sa shum shung pan in se sawm se khat ah pia hi. Tawdon hausapa in Abiahang shum​​ tampi ah pia nuam hang in ah la kei hi a khua ah ciah kik hi.​​ 

A ki beh lap ding hi.​​ 

____________________________

KHANG TO NA LEH TOPA ZHEISHU LUNG DAM NA THU

Kum 24 a pha ta hi. Mang Kang kim khat te leh Kazhian te kim khat in amau gam nawp na nushia in Khamtung gam gim na tawh a tawntung nung na khai ci​​ tu ding in hong pai hi. Tua thu in shing lamteh thu a hi hi. Tuah ciang in tawntung nun na khai ci vawh ding in khua cin teng a hong pai uh hi. Na ki thawi kei uh Tapo​​ Zheishu in mawh na hong phel na ding in Kalani mual tung ah shi​​ na a thuak zo hi. Bang ding hiam I ci leh ki thawi lo hang in na shi kei ding uh hi, a hong ci hi. Tua bang a hong ngen te ei khamtung mi ten kawi bang ngai shun ka hi uh hiam ih ci leh mi kim khat te in: Hi mi kumpi te in nasem a a kawih hi. Ih zhui leh ama a kha shum tam ding hi, ka ci uh hi.​​ Tuah ciang in Pashian khai ci tu te Pashian in: Mi thum shung ah hong po sak a a po na hi te a​​ hi hi.​​ Masa pen​​ Thuam​​ Hang leh Pau Suan a nung ah Tial Mun a hi hi. Tua te kum saupi ah zhia ka en un a a shi lo ka theih ciang in mi kim khat te in Pashian thu a hawih ci ka zak uh hi.​​ Kum shim kum shim in Tapidaw shuak a tam sem sem uh hi. Kum 1923 mat kha ni 30 leh Eipi kha ni khat shung ah 1100 ka pha uh hi.

Tua bek hi lo a, ih pu ih pa khang lai ah pilh na shiam na nei lo mawh na khial na tawh a dim tawh a khak cip ding in Topa Zheishu in Zawhang kiang ah a nget nasep lian pen tuiphum na zong in Vial Nang leh Tua Hang in zong a sem ta hi. Tua a hih ciang in khang to na ding khat​​ to na ding bang a hiam I ci leh:

  • Tua ma ah sang in thu hil shia te teng in khawh cin leh gam cin teng ah hahkat in tang ko in. Nasem le hang mi in ih thu gen thei ding a​​ Topa Pashian​​ a lung dam ding hi.

  • I nei peuh mah shung pan she sawm shuah she khat pia leh hang Topa Zheishu a lung dam ding hi.​​ 

  • Numei te in an a huan ciang in khut dim khat bek a hi zong in kawih zo leh shum pi piak na tam ding a Topa Zheishu a lung dam ding hi.

  • Thu hil shia te uk shung ah kum khat a ki khawp neu khat vei bawl le hang ka ki khawp na khua te ka gamtat uh​​ leh ka thu gen uh hong mu ding a Pashian thu a phat na a thei ding uh hi. Tua guak hi lo a Pashian thu a pha maw a pha lo maw ci​​ a lung ngai ngai te in a phat na a mu ding hi. Ei Tapidaw te in la upna a khang ding a a hat lo te zong a hat ding a Topa Zheishu a lung dam ding hi.

  • Nipi ni ah Pashian biak na a mi thu hil ding thu ngen ding thu ngai ding ih pai kim hi. A hih ciang in numei leh pasal ki hel lo in a tuam in tu leh hang mi shiangtho ka hi ding hi. Mi shiangtho ka hi uh le Topa Zheishu a lung dam ding hi.

  • Nipini pha tak a tang in Lai Shiangtho shim in Topa Zheishu up na tawh a gamtat na zhui zo thei leh hang shiangtho ding hi. Topa hong thei ciang in a lung dam ding hi. A lung a dam ciang in a in luah ka hi thei ding uh hi.​​ Lal Bawng leh Ngul Shuan.

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related