TEDIM THU KI ZAK NA LAI ( The Tiddim Chin Hills News) ZHUN KHA 1923

Date:

TEDIM THU KI ZAK NA LAI

ZHUN KHA 1923

The Tiddim Chin Hills News

 

Bu 4  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Shimnapi 6

 

A SUNG A OM THU TE

  • Tedim thu ki zak na​​ lai​​ 

  • Ki zak na thu​​ 

  • Khamtung shivuizhi thu​​ 

  • Upa​​ ta vaihawm na thu

  • ​​ Sanda Shing thu 16

TEDIM THU KI ZAK NA LAI

A ki pian na kum 191.

Khalkha khua kha shim in a bawl hi.

Lai Bawl Pa----------Sang Mang Pa.​​ 

A Hu Te----------Tun En,​​ Dam Shuan.

Kum khat-ah a man hamu a hi hi.

Khalkha Khua----------Zhun kha 1, 1923.

_______________________________

KI ZAK NA THU

Eipi kha Khamtung mihing 94 tui shung a ki phum hi. Tua-te in Phalam uk mi vive a hi hi.​​ 

Phalam uk Khup Leng khua-ah in 13 bek a om hi. A hih hang-in in 10 Tapidaw shuak uh hi. Tua khua tawh ki nai khua guk a om a tua-te shung-ah Pashian thu um a om hi.

Khalkha​​ mihing-te in lo a hal hak uh hi.​​ Tu kum gua a zhu pal hi.​​ Tua a hi ciang-in lo​​ a hal thei kei a an a haksa in​​ mihing a um uh hi.

Ni dang lai in Khalkha sang naupang-te in an leh puan a ngah uh hi.​​ A nung ciang-in amau in an bek a ngah ding uh hi.

Tu dawng-in Sukte​​ khua-ah Tapidaw shuak nuam a om kei hi. Pangsak khua in khat bang in nih bang bek a om hi. Ahi hangin tu kum Mualnuam khua-ah tang val nih Tapidaw a shuak nuam a lai a shin nuam uh hi.

Batein khua Kazhian Tapidaw-te in sang in thak a lam uh hi. Amelika khua pan-in ngah lo in a man khempeuh in amau in a pia uh hi.​​ A man a vekpi 300,000 a bei ding hi. A hih hang-in hi in sangin Kawl gam​​ ah a​​ hawih zaw khat bek a om kei ding hi.

Van nuai gam khempeuh pan-in mihing-te in Amelika khua-ah lal uh a hih ciang-in kam tampi a om hi.​​ Mihing khat in a shim khit​​ ciang-in 1,000 a om uh a ci hi.​​ Tua a hih ciang-in khamtung sang-in kam tam zaw a om hi. A hi hang-in kam tuam a gen-te in tawm bek a om hi. Tua tham lo in a mau ta-te in Mang kang kam a shiam uh hi.

Tu kum India gam-ah pul natna tampi a shuak a mihing tampi a shi​​ uh hi.

Apilika gam mihing-te in khamtung-te bang-in dawi a bia uh hi. Ni dang-ah amau​​ in Pashian thu a dei kei uh hi. A hih hang-in tu lai tak mi tam pi-te in Tapidaw a shuak uh hi.​​ Ni khat-ah khua khat-ah mihing za nga​​ val tui shung a ki phum uh hi. Khua dang-ah mi tampi-te in tui ki phum-na a ngen uhi.

Izalan khua-ah gal ki do-na a bei dek tak hi.​​ Kumpi a shum-te in a kiam sem sem hi. Ni shim in Kumpi gal kap-te in a shuam-te in a shim-te man uh hi.

Piancit-te in Zamini gam a shim sem sem lai hi. Ni shim in khua thak a shim uh hi. Khua khat a shim ciang-in mihing khempeuh nasem a tawp uh hi. Khat vei vei gal kap-te leh Zamini-te​​ in a ki tawng a mi kim khat in​​ shih-na a thuak uh hi. Engalan-te in aki lem sak nuam uh hang-in Piancit-te a awi kei uh hi.

Masa-ah Mang kang-te leh Tulki-te in​​ ki lem-na lai a at uh ciang-in Tulki-te in a min a at nuam kei uh hi.​​ Tua a hih ciang-in ki lem na-ding upa te in khat vei a ki khawm kik uh tu in a vaihawm uh hi.

Tulki gam shung-ah Galik-te in akhua a ciah uh hi. Mihing tampi a om a hih ciang-in a haksa mah mah a mi tampi a shih uh a an nei lo tam zawh a om hi. Tua bang- ma-in Galik gam a om Tulki-te in a khua a ciah uh hi. A hi hang-in tampi a om lo a hih ciang-in a haksa kei hi.

____________________________________

KHAMTUNG SHIVUAIZHI THU

Ki gin ni zhing ciang-in Cin Lang in thu hil a nung ciang-in mihing dang-te in thu hil a thu a ngen uh hi.​​ Ni ciamte-na nai​​ sawm leh nai khat-ah Mawlamein topa in Pashian thu a hil hi. Ama in Pashian shila thu a gen hi.

Leitung mihing te in shila a hi leh a zhum thei hi. A hi hang-in eite in Pashian leh zheishu shila ih hi​​ leh ki sa-na a piang thei hi. Zhum- na a om nawn kei hi,’ ci in a hil hi. Topa in thu a hil khit ciang-in Tapidaw-te in a vaihawm kik uh hi.​​ Kawmiti in a thu ki zak-na a shimtek uh hi. Mihing a shim na-te in:​​ ‘Ahong pai mihing khempeuh in 225 bang pha hi,’​​ a ci uh hi.​​ Ni kum Shivauizhi Kawmiti in:​​ ‘Ni kum ciang-in Khamtung Shivuaizhi in Zahau uk Tuidil khua-ah a tung ding hi. A hi hang-in a thu hilna leh vaihawm-na thu in ih​​ at ding hun a om kei hi. Tua a hih ciang-in a nung ciang-in ka vaihawm ding uh a Thu Ki Zak Na Lai shung-ah ka at ding uh hi,’​​ a ci uh hi. Sang mang Pa in:​​ ‘Shivuaizhi a tun na-ding hun nuam zaw a om hiam,’​​ ci in a dong hi.​​ A hi hang-in​​ Tapidaw-te in a vaihawm uh ciang-in a nuam a hun a dang a om kei hi,​​ a ci uh hi.​​ ‘A hi hang-in Mat kha a det lam a tung leh a hawi zaw ding hi,’​​ a ci uh hi. Tua a hih ciang-in Sang Mang Pa in Lai Dong pa kiang-ah a tun na-ding thu a dong hi. A ki khawp na hun in a nung ciang-in a ki thei ding hi.

Dangka zat na-ding Kawmiti-te in:​​ ‘Tukum dangka 1500 bang pha hi. Tua shung pan-in 1000 Khamtung-ah ih zang ding’​​ hi,​​ 400 Khang lam ih pia ding hi. Khang lam a piaksa shung pan-in:

Pilung Shivuaizhi​​  ------------200​​ 

Kawl Lai Shiangtho Sang In---------  ​​​​ 90

Kazhian Lai Shiangtho Sang In-----  ​​​​ 25

Kawl​​ Numei Sang In----------------  ​​​​ 20

Kazhian Numei Sang In-----------  ​​​​ 25

Taga Sang In----------------------  ​​​​ 25

Bil Ngon​​ Sang In----------------  ​​​​ 20

Ci in amau in a gen uh hi.

Ni tak ciang- in Vial Nang tui phum shia kawih na-ding in a vaihawm uh hi.​​ Ama in masa pen in Tapidaw shuah-na thu a gen hi. A nung ciang-in Pashian nasep na-ding​​ in a ngaihshut-na thu a gen hi,​​ a tawp pen in athu up-na thu a gen hi. A gen khit ciang-in Tapidaw-te un a deih bang-in thu a dong uh hi.​​ A dotkhit ciang-in amau in thu kim bang-ma-in Vial Nang tui phum shia a kawih na-ding in thu a pia uh hi.​​ Vial Nang in Khamtung mi a masa pen tui phum shia a shuak hi.

Tua nung ciang-in Tapidaw Pawlpi khem-peuh-te in a lasa tek uh hi. A vekpi nih vei lasa ding a lung ngai uh hang-in hun a ki cing lo​​ a hi ciang-in khat vei beka lasa thei hi. Sang Mang-te in zong a lasa uh hi.

Nipi ni zhing ciang-in Khuasak Shia Tuam Hang in Pashian thu ahil hi. A hil khit ciang-in Shivuaizhi in khang lam Lai Shiangtho shin te a huh na-ding thu a vai hawm uh hi. Kum dang-ah Shivuaizhi in dangka 80 a huh hi. Mi tampi-te in a lung ngai-na a gen khit ciang-in tu kum a huh lai​​ na-ding-in a ciamteh​​ uh hi. Mihing tawm in a huh nuam kei uh hi.

Shun lai tak-in​​ Phalam Shia Sang tun in Zahau​​ kam in thu a hil​​ hi. A nung ciang-in Shia Mang Kam in​​ Shizang kam in a hil hi. Tua lai-tak-in​​ Thu Ki Zak Na thu a vaihawm uh hi. Bang ding hiam na ci uh leh ni kum Shivuaizhi in dangka 100 Tedim Thu Ki Zak Na lai leh Khalkha Thu Ki Zak Na Lai bawl​​ na​​ ding in a huh hi. Dangka a ki cing kei a hih ciang-in Khalkha Thu ki zak na Lai a tawp hi.​​ A hih hang-in Tedim Thu Ki Zak Na Lai bawl ding a hak sa hi.​​ A hi hang in Tapidaw te in Shivuaizhi dangka Thu Ki Zak Na Lai bawl ding-in a zang leh a awi lo uh hi.​​ A shim-te ina lio thei hi, ci in a um uh hi.​​ 

A nung ciang-in tui ki phum nuam-te in Tapidaw-te mai-ah ki khawmuh a Sang Mang pa in tui ki phum-na​​ a​​ ci nawp na thu tawm a gen hi. Tua mihing shung pan-in a vekpi dek tak-in Phalam uk mi a hi hi. ​​ Bang ding hiam ih ci leh Sang Mang Pa in shivuaizhi ma in Sizang leh Tedim Tapidaw​​ a shuak thak-te a phum hi.​​ A ki phum sa-te leh a dang-te tui-ah a pai uh a​​ 18 tui a ki​​ phum uh hi.

Nai 3 ciang-in Tapidaw-te in ki khawp ciang-in Tapidaw tawp nih-te a tum sak kik uh hi. Sang Mang pa in bang ding in a tawp hiam, bang ding in a tum kik nuam hiam,​​ ci in a dot khit ciang in amau in Pashian thu pha tak pi a zhui na ding in a ciam uh a hi ciang in Tapidaw-te in a tum sak kik uh hi. A nung ciang in Sang Mang te leh tui phum shia-te in Vial Nang lu tung a a khut nga a Pashian kiang-ah thu a nget khit ciang in tui phum shia a tel tak pi a kawih uh hi.

Uaiat Topa in kawl kam in thu a hil hi. A hil khit ciang-in Lai Lian leh Lian Zam in Zahau kam leh Shizang kam in a phen kik uh hi. A tawp pen in Tapidaw te in leng ga tui leh an lum a ne u hi.

Ni tak nai 7 ciang-in mihing nih in thu a hil uh hi. A masa pen Khalkha pa Nawl Kaling in thu up na thu a hil hi. A nung ciang in Khuasak Shia Pau Shuan in a tawp na thu a hil hi. A nung ciang in​​ mihing kim khat in ki it na thu a hil khit uh ciang in Shivuaizhi in a tawp hi.

 

UPA TA VAIHAWM NA THU

Khamtung Shivuaizhi in Upa sawm leh nih a kawih uh hi. Amau in kum shim in nih vei a ki khawm uh a vai hawm uh hi. A ki kawih khit ciang-in takhat in a ki khawm uh hi. Khalkha Shia Aung Duai leh Khalkha Khua Ngai Lian uk pa leh lai at pa ki kawih hi. Upa Vaihawm-te a om- na ki gam la pi a hi ciang-in thupi meng mong in vai hawm ding in Sang Mang Pa Aung Duai leh Ngai Lian- te ki kawih hi. Bang ding hiam ih ci leh amau in Khalkha khua a om tek uh hi. A hih hang in tua te vai hawm na dang upa-te in a ki khawm ciang-in a vai hawm kik ding uh hi.

A nung ciang-in amau in Kham Tung Shia-te na sep na thu a vai hawm uh hi. Tua Shia te pawl thum a ki khen uh hi. Pawl khat in tui phum Shia a hi hi, pawl khat in khual zhin shia a hi hi, pawl khat in khua Tapidaw a uk ding a a khual zhin kei ding hi. Tui phum shia leh khual zhin shia-te in a ki bang in kha shum a ngah ding uh hi. Khua uk shia te in kha shum a ngah kei ding uh hi.

Ni dang a shia kha shum ngei na thu a om kei hi. A ki bang in a ngah kei hi. A nung ciang-in shia na sem ding a lung ngai te in bang zah a ngah ding in a thei khawl na ding in kha shum thu a ciamteh uh hi. A nung ciang-in kha shum pawl thum a om ding hi. Pawl khat in khang lam Insein khu lai shin a hi. Hi mihing-te​​ in 20 a ngah masa ding hi. a nung ciang in a na sep na a pha bang in 30 dawng in kha shum a khang ding hi. Pawl nih in Khamtung sang in ah lai shin hang-in Insein khua ah pai lo mi a hi hi. Tua te in kha shum 15 a ngah masa ding hi. A nung ciang-in 20 dawng in kha shum a khang ding hi. Pawl thum a hi leh Khamtung a hi hang in Insein a hi hang in lai shin lo a hi uh hi. Tua te in kha shum 15 bek a ngah ding uh hi.

 

A nung ciang-in thu hil-te a ki kawih hi. A​​ min a nuai-ah ki at hi.

1.​​ Tua Hang in Kawl Gam a lal shuk Tapidaw-te a uk ding hi.

2.​​ Vang Tual in Kamhau Uk shung Gun Gal khua ah hil ding hi.

3. Vial Nang in Kamhau uk shung-ah Tonzang lam-ah a hil ding hi.

4.​​ Tuam Hang in Shizang leh Sukta khua-te a hil ding hi.

5. Tang Cin in Lumbang uk leh Phalam uk a hil ding hi.

6. San Tun in Zahau uk, Kuangli uk, Laizo uk a hil ding hi.

7. Lal Bawng in Hual Ngo leh khua a hil ding hi.​​ 

8.​​ Khalkha uk shung-ah shia nih a kawihhi. A hih hang in khua a hil ding hiam, Sang Mang Pa, Aung Duai leh Ngai Lian a vai hawm sak uh hi.

San Tun a kha shum Kawl Tapidaw-te in a pia uh hi. A dang shia-te a kha shum a vekpi in 142 a hi hi. Tua shung pan in Shivuaizhi in 75 a pia hi, a dang teng Amelika khua pan ki ngah hi.

Shia-te a na sep na thu a vaihawm uh ciang-in Sang Mang Pa leh Tua Hang in ni bang za a khual zhin ding hiam, ci in a ciamteh nuam uh hi. A hih hang-in a dang upa-te in a nuam lo uh hi. Tua a hih ciang-in Shiate in kha shim in amau na sep na thu lai shungah at a Shia Aung Duai kiang ah khak ding hi.​​ Hi lai upa-te in a shim uh a na sep na a tawm lua a sa uh leh shia-te a hil khawl uh hi. A hil phawt khit ciang in shia-te in a nuam lo uh dan a pia ding uh hi. Upa-te in thu a pia kei leh Shia-te in gam dang ah khual zhin thei kei hi.

Autoba kha ni 5 ni ah Upa-te in Lumbang khua ah ki khawm kik avai hawm kik uh hi. Kuamah in thu a nei leh Shia Aung Duai kiangah lai khak ta hen. Upa-te in tua thu a vaihawm ding uh hi.

____________________________________

SANDA SHING THU

Kum 1918 Sanda Shing in Tibet gam ah pai kik​​ nuam hi. a hih hang in a pai ma in India gam khang lam Madia gam a zhin hi. Ama a tung ma in ama thu khua khempeu ki zhel a tua khua khempeu ama a sam uh hi.​​ Tua a hi ciang-in Tibet gam a pai kei hi. Madia gam, Tavinkaw gam leh Shilong gam ah vak kawi kawi a thu a hil hi.

Madia gam ah Tapidaw tampi a om a hih ciang-in thu hil ding mihing tampi a om hi. Lawki te zong a ma thu a ngai nuam uh hi. Khua vak ma in a ma in na sem a ki pan a khua mial zawh ciang a sem lai hi. Lai Shiangtho shim ding hun a om kei hi,​​ khat vei bek a tawl ngah lo hi. Shun lai tak thu a hil hi, zan ah meileng a hi hang in bawng leng a hi hang in tuang a khua dang ah pai a a tungciang in takhat in na a sem hi. Zhing ciang-in khat vei, ni tak ciang khat vei mi hon pi te thu a hil hi. A hih hang in mihing tampi te in ama kiang-ah thu dong nuam a hih ciangin hong pai​​ tawn tung a Sanda in thu tampi te hil hi. A om na ah Kawlik sang in a om leh tang val te kiang-ah thu a hil hi. Tapidaw-te in Sanda Shing amau in-ah tung sak uh hi. Sanda in amau kam a thei kei a hih ciang-in thu a hil ding hak sa hi. Kamphen a om leh a bai zaw hi. A hih hang in Mang Kang kam a thei te in thu tampi a thei zaw hi.

Sanda shing in ama a bawl bang in mi dang-te a han tawn kei hi. Ama bang in a hih ding in Pashian in mi tawm bek a sawl in a thei hi. a hih hang-in Tapidaw-te in Pashian thu kham a pha tak pi a ngai ding in thu a hil tawntung hi. Ama in khua dang a pai nawp leh mihing-te in nakpi a kham uh hi. Bang ding hiam ih ci leh ama thu a ngai nuam mah mah uh hi. sanda in Tapidaw Shivuaizhi-ah thu a hil hi. Khamtung Tapidaw a ngeina bang in India gam ah Tapidaw-te in kum shim in ki khawm uh a ni thum bang ni li bang thu a ki hil uh hi. Tavinkaw gam ah Shuzhi Tapidaw tampi a om hi. Tua Shuzhi Tapidaw te in Pashian thu a up zawk ciang-in a sawt vei pi hi zo hi.​​ Zheishu Tamandaw Toma in amau khua hong tung a a Pashian thu a hil hi, ci in tang thu khat a nei uh hi. A masa ki khawp na-ah mihing 20000 ki khawm uh hi. A nung ciang in a dang ki khawp na ah​​ mihing 25000 a om uh hi. Tua ki khawp na ah ni 7 tawntung thu a hil hi. Ni a sa​​ mah mah a khua lum hang in Sanda Shing thu a ngai nuam a hih ciang in amau in gim na thu a ngaihshun kei uh hi. Sanda Shing a thu hil na in:​​ ‘No​​ Shuzhi Tapidaw te in Pashian thu na up zawk a sawt​​ zo hi. A hih hang in Lawki-te kiang-ah thu na hil nuam lo a hih ciang-in Mang Kang-te in hong pai a thu a hil hi. Hi thu amau in a zak uh ciang-in a maizum uh a tu in Pashian thu nakpi hil ding in a ki pan zo hi.

 ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​   ​​ ​​ ​​ ​​​​ ​​ C.L.S.PRESS, MADRAS-1923.

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related