TEDIM KAM KI ZA LAI
MAT KHA 1921
The Chin Hills News
Bu 2 Shim Na Pi 6
A SUNG A OM THU TE
Kam ki za na
In pha thu
Kham tung shia te na sep na thu
____________________________
KAM KI ZA NA
Subadal Pau Cin in Soza Mang te kiang a min than na ni a nga hi. Bang ding hiam I ci le ma sa in gal te in Soza a shuam lai tak in ama in nak pi na a sem a gal te a do hi.
Disemba kha a Shia Po Ku le Thuam Hang in Lo Shau khua lam a khual jin u hi. Mihing ni tui shung a phum hi. Bu khu nat na Tedim khua a tung in thu a za ciang in man lang in a cia u hi. A tung khit ciang in Shia Po Ku in kuan pi te in bu khu nat na ve u hang in a nakpi a ne ke hi. Bu khu nat na in Kham Tung a shuak kik hi. A hi hang in mi tampi a shi ke hi. A shuak kik na thu in nge na hi. Kum ni khit ciang in a piang kik ding hi. A hi hang in a na shia ding hi.
Thuk Lai khua Tapidaw te in sang in a lam lai hi. Zannuaji kha amau in in mun a le hi. Zanuaji kha a Sang Mang pa in Shia Shene Zan a at sa Shi Zang la bu shung a la sa na sawm kua bang a awm hi. Sente gam a an ne lo te in gim na a thuak sem sem hi. Khua dang mihing te in an man lang in a pia jo lo a hi ciang in mi tampi a shi u hi. Nu pa te in an le na ding in a ta te a juak the hi. Mi kim khat te in gim na tam le a thuak a hi ciang in gu ne a shi u hi. Tua shim lo khat ve jin nak pi a ling a mihing 25000 a shi hi.
Mang Kang te gam a mi zawng te a ding haksa hi. Gal a di do lai tak in na sep na tampi a awm a mi zawng te in tha man tampi a nga u hi. Amaute in a hau ciang in shum a khawl nuam lo a man tak pi a sap na lo te a le mawk hi. Tu in na sep na tawm bik a awm hi. Tha man a nga lo mi tampi a awm hi. Kum khit ciang in na sep na tampi a awm kik in ki um hi. Engalik gam bek tua bang a shuak ke hi. Amelika gam zong mi zawng te ading haksa hi.
Zangvun khua a lai shin a tawp sang nau pang kim khat te in lai a shin kik hi. Kawlte in amau sang in a piang sak nuam hang in sang in lam na ding dangka tampi a mu jo ke hi. Mi Kang te gam a Soza a hu nuam lo te in a lung tang pha hi. Dicemba kha amau thu a um mihing te 6,000 khua khat a ki khawm a vai hawm u hi. Cik ma hun in Soza taw ka ki pawl ke ding hi a ciam u hi. A hi hang in mi pha pen in ki khawp na a shuak ke u hi. Soza a de lo te in a ki khawp lai tak in Soza a de te in Khua dang a ki khawm u hi. Tawn tung Soza mang te in ete gam a uk le ka awi hi, a ci uh hi. Soza mang te a de te in a tam sem sem hi. A de lo mihing te in a tawm ding hi.
Khalkha uk shung a Soza shuam te in lut khin jo hi. Amau in Soza a shuam nung sang kum thum pha jo hi. A hi hang in khua sawm shim lo a dang mihing te in a man lang a ki lem kik hi. Tua khua sawm in a lut ngam ke hi. Ka lut u le dan ka thuak ding hi ci in a um u hi. Mi kim khat te in Matu gam a tai u hi. Zanuaji kha a gal kap pawl thum in gal te khua a pai hi. Mang Pi Pa in amau khua a tung dek tak ciang in Ka kap ding hi, a ci u hi. A hi hang in Mang Pi Pa in: lau ke un, hong lut in, a ci ciang in ni khat a gal te hau sa pa thum a lut khawm hi. Mang Pi Pa in amau kiang a pha tak pi a hil khit ciang in: Cia un la na thau khawm a hong pia un thu a pia ciang in a mau in lung dam in a ci a u hi. Thong in shung a hong khia ke a hi ciang in hau sa te a lung nuam a man lang in thau a pia u hi. Tu in thau za ni val Mang Pi Pa a nga zo hi. Tua te shung pan sawm guk bang Matu gam pan in amau in a le uh hi. A le man in dangka sawm nga bang za khat bang a pia uh hi. Gal te in gim na tampi a thuak u hi. A ki do ma in a Le Tak khua a in za le in sawm nga pha a awm hi. Tu in in sawm guk bek a awm hi. Khua dang a mihing za ni le sawm sagi a shi u hi. A man in Soza a ki ta a hi ciang in khua mun a in sa ngam lo u a gam pa lak a buk a sa u hi. hi buk in vawk in taw ki bang hi. Kum khat a an a ne ke hang in tu kum an a hau u hi.
Mang Kang te in gal a ki do a hi ciang in gim na tampi a thuak u hi. Tu nung ciang in gal ki do na shuak nawn lo na ding in amau in ki lem na lai a at lai tak in Gam Ki Khawp Pi a piang sak hi. Tua Gam Ki Khawp Pi a lut nuam gam in a gi lo ke le a lut the hi. Tu in gam 42 Ki Khawp Pi shung a awm hi. Ki Khawp Pi shung a awm gam te in a ki ciam hi. A dang gam a ka do ke ding hi. A dang gam a ka shut ke ding hi. Ki khawp Pi shung a awm lo gam khat in Ki Khawp Pi shung gam a do le ka ki hu hi. Gam dang taw ka ki tawng le Ki Khop Pi Thu Khen Mang Te kiang a ka gen ding hi. Amau thu khen bang in ka gam ta ding hi, ci in a ki ciam u hi. Gam khem peu te in U Pa khat a kawi tek u a tua U Pa te in kum shim in khat ve aki khawm u a vai hawm u hi. Ni kum Disemba kha gam Ki Khawp Pi U Pa te in a ma sa bel a ki khawm u a vai hawm u hi. Mi kim khat in: Tua Gam Ki Khawp Pi man lang in a ki shia ding hi. A tawn tung in mihing te in gal a ki do ding hi, a ci u hi. A hi hang in Disemba kha a U Pa te in a vai hawm u ciang in a ki tawng lo a pha tak pi khat le khat thu dawng a thu hil u hi. Tua a hi ciang in tu nung ciang in Mang Kang te in gal a ki do nawn lo na ding lam et na awm hi. Gam ni a ki tawng kik le Gam Ki Khawp Pi thu khen U Pa te kiang a ki khia ding u hi. Gam khem peu te in Gam Ki Khawp Pi shung a lut nai ke di. A hi hang tu kum gam khempeu te in a lut na ding lam et na awm hi.
________________________
IN PHA THU
Ete in le in kum kawt huan shung teng in bel in ci dam na piang the hi. Mi zawng te in tel khia lo in a awm the lai teng in a sawt ve pi a awm hi. Tua bang a hi hang in a in khempeu in ci dam sak nang khat peu ma in I bawl the hi.
In mun tui ki vung the na kuak shung a in khat awm ding a ki lawm ke hi. I nga jo le le sang bel tung a lam ding a ki lawm hi. Kawt lak kiang zong ub tang leng hawi hi, Kawt lak cik lak a a teng te in a keu lak a teng te sang in a tuap na na le gu na na a ve lai zaw hi, Tua te in a nung a hong lak ding a thu a nate hang in nat tut ve na in zong lau huai hi. Le keu lak a in khempeu zong le taw pi ni pi thum a sang lam ding ki lawm hi. Hi bang a i bawl hang in thuk ciang in in te tui in tum lo a kawt na ding taw a ki khen ding hi. In shual pek le taw ki nai lua le a pek ki kal vang neu luat le nin te in ki phiat a ki pai khia the ke hi. Tuan in te ki khawm a tam ciang in in a awm mi te ci dam lo na a piang sak hi. Shual ki kal vang te in khua mial a hi ciang in ju sa a ki pan hik, ui li nam shia te awm na a el ding a lia a nga hi. Tua ciang in shual pek te pel khia leng tua te a pai khia I phiat shiang jo hi. Mi zawng te a hi hang in awm na in shing pek a sang lam zaw na ding thu awm hi. Gua tui a man lang a luang khia jo na ding in tung in I kham sak ding hi.
Hui that khat a nung let jo na ding in in i lam ding hi. Lam neu lam kawi te in ci nat na a piang sak the hi. In khempeu a ki ne lua in i lam ke ding hi. Khat veve a tha man tawm hi ci in in hawi lo kawm in mi a teng the hi. A hi hang in tua in te in a tawp na pen in a tha man tampi i na thu in ci nat na ve a a be sang in a tam zaw a be hi.
Hui Lut Na Ding Thu: In shung a hoih tak hui hawi a tum na ding in in te a ki de pan a hi hi. Bang hang hiam ih ci le ci dam na ding. In a pha maw pen in a de hi. Gal kap te awm na le thong in a mi awm na ding a de a gawl in ki bawl na ding a ki ngai shun huai hi. A thu a hawi le in a mihing khat in a vai pi guk le dung pi giat a ki hi le a hawi ding hi. Hui tak hui in tampi a ki nga na mun a mi tampi a awm lai tak in ama sang in a shiang tho lo a tam man lang in mi a shi the hi. Mihing tampi awm na in zong tuap nat na hong piang the hi.
Hui tak hui hawi bang za hong tum the hiam ci in ciam the in a mihing awm na ding ki khen te hawi ding hi. Hui tak huihawi a tum tawn tung a de nen khat in hui tak hui hawi pha tak in a tum the lo na a de gawl sang in ci dam na awm zaw hi. In tampi a kawm vang le in kum nuai vang shung a hui a lut the hi le in te a hui tak hui hawi a tum na ding bek a ki de ke hi. In tampi a zong ni tak in a ki khak sa khua et na tawm bek a awm hi. A dang a de a khua et na awm ke akong vang neu khat bek a awm hi. A ki mu te nak in hui gi lo in tua a de shung a dim a a pua lam a pai khia na ding a awm ke hi.
In de te a me khu na ding a vang a hi ke le hui gi lo le me khu pai khia na ding a awm ke le mi awm na de shung a me ki ci ke le a hawi ding hi. Me van na tam in hui a nin sak the hi. Gan hing te in zong hui a shia the hi. A de Shung a me vak hawi khat in a hawi lo me vak thum sang in a hawi zaw hi. Hui in a pu shuak le a tum ki tuak the a hi ciang in jin de le i mu na de a tawm pen in a khua dak na ni a ki tang in bawl huai hi. Khua dak na khat bek ki bawl le hui shiang tho a pai the ke hi. Mihing te nak khia hui in me khu a pai ma hang in a tung lam a ka the a tua hui pai khia na ding in khum nuai a vang a ki awm sak ding hi. A de shung a awm mi te in hui nin a the ke u hi. Beng ne mihing te in khat vet ho lo a i mu na bang in kabon-esit dat in zong tua bang ma a hi hi. Tua dat in a dik kha mi te in agim ma ma hi. A de khat a a kicing hui hawi hui tak a awm a awm lo a ki the na in a pua lam a mihing khat in shung a tum a a nam shia a za ciang in hui shiang tho lo hi a ci na a the hi. Bang hang hiam i ci le hui shiang tho te a a gim awm lo hi.
In Phiat Na Le sek in te a tawm bel in kum khat shung ni ve a ki jut ding a ki lawm hi. Le kang in na khempeu a shiang tho sak the. In de shung le in lim in tui lum shung a dia puan kawt taw ni shim a shiang thona ding in i sawp ding hi. Mun phiat taw i phiat le te vui te leng a i phiat khit ciang in a kia nawn hi. Na in a ki mang ke hi.
_________________________________
KHAM TUNG SHIA TE NA SEP NA THU
Shia Cia.
Kha lui pan a ki be lap hi. Thang Thang hau sa pa Cia Mang in: Shia khat ka de hi, ci in Kasan Topa le Za To mang Pa kiang a ngen hi. Sang Mang pa in: Pha hi, sang in lam na ding in mun kong en ding hi, a ci hi. Sang in mun ding a et ciang in ke zong ka jui hi. Thang Thang ka tung ciang in sang in mun ding Sang Mang Pa a et khit ciang in khua hau sa pa Cia mang in pai a: Shia hi tak a awm le nau pang te lai hil ding hi. Pashian thu zong a hil ding hi. Nang na kham ding hiam, ci in a dong hi. Tapidaw shuak nuam a awm le na he ding hiam, a dong hi. Topa ka he ke ding hi. Amau lung shim in Pashian bia u hen. Ka kham ke ding hi, Topa aw, ci in a mang hi. Khalkha ka pai kik ciang in a sawt lo in in a jo u hi. Kema in Thang Thang a ka pai hi. Ka tun ciang in sang in ki hawng a sang nau pang te in hong pai a lai a shin u hi. Kum khat khit kum khat nau pang te a tawm sem sem hi. A tawm tham lo in mihing khat a nau pa lai shim lai tak in hong pai a sa kawl zong in a sawl hi. A nau pa in: Ke lai shin hi lo ka hi hiam. Ka lai shin khit ciang in ka zong ning a ci hi. A u pa in a he a a nau pa a tai hi. Nang lai shin in bang a ki mang a hi hiam. Dangka san pek khat na nga hiam. Shia in kha shum hong pia hiam. Tua za bang a hak sa nau pang te lai ka hil lai tak in Topa Pashian gup na thu hil in ka awm hi.
Tua khit ciang in sang nau pang te ni lak a tapidaw a shuak i ki tui phum hi. Tua kum in 1909 kum a hi hi. Kum 1909 kum le 1910 kum shung in ka khua lam ka hawh hi. Ka ji la ding ka pai hi. Ka lawm te ka nga khit ciang in Thang Thang ka tung u hi. Ka tun khit ciang in Thang Thang khua mihing te in pha tak pi kema taw a ki ho the hi. Kema le ka ji in Topa Pashian le Khaji hong gup na thu hil in ka awm hi. Tapidaw a shuak nau pang a pa a shi a: Lai ki shin nawn ke hi, ci in lo a kho a Topa jeshu lam a a kip hi. Sang nau pang te a tawm ciang in sang na sep nu shia in Pashian thu hil in ka awm hi.
Tua lai tak in sang nau pang Thang Thang mihing te khalkha sang in a lai shin zong a awm hi. Tapidaw shuak kim u hi. Tua lai tak in Thang Thang lam a Tapidaw te a khan to na ding lim awm hi. Tua lai tak in Shia San Vuan in a khua a ciah a Shia Pe Ji hong pai hi. Amau khut nuai a sang nau pang a khang to hi. Thang Thang tang val no in zong Khalkha khua a lai a shin u hi. Tua lai tak in Thang Thang nau pang te in Khalkha sang in a Tapidaw a shuak tek u hi. Shia Pe Ji a cia khit ciang in Shia Beni Khalkha sang in kum khat hong kem a a khua a cia khit ciang in Khalkha mi khat in Khalkha sang in a kem hi. Tua nung ciang in Batengmi khat Shia Aung Due in hong pai a Khalkha sang nau pang te a khang to hi. Thang Thang sang nau pang te in a ci ciang in puan hawi dial hawi le thu gen ten a taw the in a awm u hi. Sang Mang Pa le Sang Mang Nu in amaute a ding ha kat in a awm u hi.
Za To Mang Pa kiang a tui thum na a mu Dal Mon le ji tua te gel in thu up na a lian ma ma a ne u hi Dal Mon le ke ka awm khawm lai un mihing ka mu khempeu in Pashian thu ka hil u ciang in Dal Mon in ke a tawn tung in hong hu hi. Tua lai in a nu me hi le pa sal hi le Tapidaw shuak na ding a lung shim uh lawp ciat u hi. Tua khit ciang in ke Khang Lam a ka pai akong tung kik ciang in Dal Mon le a ji taw a dang Tapidaw te khempeu taw a thu up na u a kip ma ma ka the ciang in Pashian he pi na ka phat hi. Tua nung ciang in Dal Mon le a in kuan pi te in Van Zang khua a lal uh hi. A tun ciang in thu up na a lian ma ma a gam tat na a hawi ma ma a mi a mu khempeu gup na thu a hil hi. Tua ciang in ke thu hil a va pai ciang in Van Zang khua ka tun ciang in Dal Mon taw ka vak khawm u a ka na sep na khempeu hong hu hi. Khua dang a thu hil a ka pai ciang in khat veve hong jui the jel hi. Dal Mon le ke thu hil a ka pai u ciang in Tang Pi khua Lung Din khua a dang khua te khempeu te in pha tak in a ngai u hi. Lung Din khua te in mihing tampi te in Tapidaw shuak nuam u hi. A hi zong in Dal Mon awm na Van Zang khua Shung a Tapidaw te le Lawki te tawm tawm a ki ho the lo man in Tapidaw te kim khat te in Van Zang khua a awm nawn nawn ke un. Dal Mon le a ji taw a dang Tapidaw kim khat te in mun dang a lal nuam hi. Amau te a pai ma tui phum nuam mihing sawm ni le ni Sang Mang pa in tui a phum hi. Tua a kiphum khit sau ve lo in a vek pi un Kawl Gam a a pai u hi. Tua a van zang khua a awm lai Tapidaw te in Tapidaw lam a lung shim u a khau a bawl shia na gim na a thuak u hang in khaji lam a a up na u a khau lai u hi. Tua te lak pan a Tapidaw nu me khat in a pasal Tapidaw hi ke hi. A pasal in a ma bang in a kibawl shia hiam a ci le a bawl shiat na in ki gen jo lo hi. Tapidaw lam te lung khiat na ding ina pa sal in tai gawp gawp le sat gawp na taw a khua pi te bawl shiat na taw a thuak hi. Ama in Topa Pashian lam a lung shim nem Tapidaw nu in Thang Thang khua a hong pai Thang Thang khua a sau ve pi awm man lo in lung am na taw a ki thuak a a kha shiang tho Pashian in a la sak hi.
Tua nung ciang in sang a pu shuak thang val te in na sep de na lung shim a ne u hi. Tua amau de bang in na sep a awm khawl ke hi. Dal Don in Kawl lam a lal khit ciang in a pai lo mihing le lai shin lo Tapidaw te in a lung kip lai u hi. Ke ma in ka ha kat jo bang in Thang Thang gam shung a thu ka hil a hi. A za khem peu in: Pha hi, a ci kim u hi. A lung ngai u a lim tawm lai hi. Ke in Kham Tung a kum sawm le kum sagi ka awm jo hi. Kema kia thu hil ka vak ciang in a ka da hi. Tua a hi ciang in Khalkha sang a lai hil pa Shia Aung Due sam a tua pa taw khual ka jin u ciang in nawp ka sa ma ma hi. Shia Aung Due in la sa the a hi ciang in nau pang te lawp sak a nau pang te ma taw mawl a la sa a tua lai tak a a hong zate in a ka thu hil ciang in ka u ka nau te thu na nget ciang in ken a sep na ngai shin kawm in na nget na ding un kong thum hi.
Shia Cia.
Laibu Saal / Zomi eLibrary
