TEDIM KAM KI ZA NA LAI
PIBUAJI KHA 1921
The Chin Hills News
Bu 2 Shim Na Pi 5
A SUNG A OM THUTE
Tedim kam ki za na lai
Kam ki za na
Tui nak le tui khuk thu
Kham tung shia te na sep na thu
Shum pi piak na thu
TEDIM KAM KI ZA NA LAI
A ki piang na kum 1919.
Khalkha Khua a kha shim in a bawl hi.
Lai bawl pa in: -------- Sang Mang Pa
Hu te in : -------- Dam Shuan, Tun En.
Kum khat in a man hamu a hi hi.
Khalkha Khua -------- Pibuaji Kha 1, 1921.
___________________________
KAM KI ZA NA
Disemba kha a Khalkha Uk pan le Phalam Uk pan Shia te sawm le ni in Khalkha khua a ki khawm a Sang Mang Pa kiang a Lai Shiang Tho a shin u hi.
Novemba kha a Khua sak Shia pa Pau Shuan in vawm in a ki pet a nakpi a na hi. Tu in a dam lai tak hi.
Khalkha uk sung a Soza a shuang nuam te kim khat in a ki lem nuam hang in a lut ngam ke hi. Disemba kha a Mang Pi Pa le gal te in ki lem na ding in a vai hawm hi. Gal te in dan that na taw a ki pel nuam hi. Mang Pi Pa in a he pi ke ding hi. Tua ciang Zanuaji kha a de lam Soza gal kap pawl thum in gal te lam a pai u hi. Pawl khat in Nga Pai khua a pai hi, pawl khat in Naling Khua a tung hi, pawl khat in lam dang pan Naling khua a pai hi. Gal te in a do lo ding hi, mi kim khat a ci hi. Kim khat in a do ding hi, a ci hi.
Lotaw a ki ci gal kap mang te in Phalam khua le Khalkha khua a awm ding u hi. Gal te in a lut khit ciang in Lotaw khua a ki shia ding hi. Khalkha uk shung a pi sal khat in a ci a na a an ne ding a ne ke hi a dam kang ciang in a an taw ding in Buan Lung Khua a pai hi. Tua ciang in lam a a pai lai tak in kim kawt a gua a ju hi. Tua pi sal pa in a lung mang a bawk in Pashian kiang hi bang in thu a ngen hi. Topa Pashian aw kema ka ci dam lo taw ka lung a mang hi, ci in Pashian kiang a gua ju dek tak in thu a ngen a, nang ma de bang in hong piang sak ta in ci in thu a ngen hi. Tua pi sal pa in a thu nget na phual a i-mu pa hi. A ma mang a man shung a pa sal khat in za thawn aw, bang ding i-mu na hi hiam. Tho in la pai in, a va ci hi. Tua pi sal pa in khang lo a a kim a pam a et le kua ma a mu ke hi. Tua ciang in pi sal pa a pai a sak akhang a gua ju na pi in ama pai na lam pi a gua a ju ke hi. Tua ciang in a tua pa in Buan Lung khua a tung a tun khit ciang in tha khat thu in gua tampi ma ma a ju hi. Pi sal a ji in zong mang khat a man hi. Tua nu me a mang in sang mang nu khat in: Bang ngak na hi u hiam Khawl khawl nawn ke un. Hi le tung a ngak ding awm ke hi, a ci hi. Tua ciang in hi nu pa te a mang shung a mat na i ngai shun leng amau te mang a mu in Pashian ta pa mu hi, ci in up huai hi. Tua ahi ciang in amau ni ma Tapidaw a suak pah hi.
Ma sa a kawl gam a Kawli Sang in ni awm hi. Tu kum in tua sang in gel khat in a gawm ding hi. Tua sang in pi in a pha bel a hi na ding in pil na tampi shin na a hi. Tua a hi ciang in sang nau pang te in haksa lua sa in a shim ngap nawn ke u hi. Sang Mang te le Lai Dawng Mang te in amau thu mang lo a hi ciang in ki kawm in a vai hawm khit ciang in a kim khat lai shim a tawp hi. Tua lai tak lai shin te tawm bek pha hi. Mawlamen Khua, Bateng Khua mandali Khua Soza sang nau pang kim khat te in a tawp u hi. Sang Mang te le Soza Mang te in: Man lang in lai shin kik ke u le lai dawt na na ngah ke ding hi, ci in thu a pia u hi. Tua a hi ciang in amaute in lai a shin kik in ki um hi.
Mi zong shum nei lo te le ta ga te lai shim na ding sang in Mang Kang gam a tampi awm hi. Tua ta gate Soza a hi zong in mi dang te a hi zong in a he pi zo te in an ne ding le puan shil ding a pia u hi. Tua bang ma in Kawl Gam mawlamen khua a ta ga te sang in khat a ki lam hi. Tua sang in ah ta ga pasal no le nu me no 58 a awm hi. Amau an ne ding le puan shil ding sang mang te le Kawl gam a Tapidaw te in a hu hi.
Tu kum in Mang Kang Gam a gal ki do na a tawp khin hi. Lushia te le Pulan te in zong a ki lem jo hi. Lushia gam a shim nuam pawl khat te in zong a lel u a gam dang a tai u hi. Itali te le Sebia te in zong a ki lem hi. A hi bang in gim na a be nai ke hi. Bang hang hiam na ci u le tu kum a an ne ding a tawm le lai hi. Tua a hi ciang in an a ne mi pawl te in Pulan Gam Zamani Gam, Sebia Gam te pasal no te nu me no te ni shim in an a vak u hi. Kum kik ciang in gal do na a awm ke le tua gam mihing te in an a ki vak ding hi.
____________________
TUI NAK LE TUI KHUK THU
Tui nak a tui in le mai pan a shuak khia hi ci in Kham Tung mihing te in ngai shun hi. A hi hang in le nuai pan in shuak khia a hi ke hi. A tui nak tung lam le lak a hong shuak khia hi. Tua a hi ciang in mual dawn a tui nak i mu nge ke hi. Tui na a tui kawi shung pan a shuak hiam na ci u le a ci at ding hi. Gua a juk ciang in tui kim khat a le tung a luang shuk a gun a tung hi. Kim khat in le shung a lut shuk hi. Tua a lut shuk shung pan kim khat shing kung te in a ne hi. Kim khat in a tum suk lai lai hi. Dam ci tak in tawn tung a tum shuk hi. A hi hang in shuang ki thuak a tung ciang in tum shuk jo nawn ke hi. Shuang thuak in a zang ke hi a kham the hi. Tua a hi ciang in tui in shuang thuak a kham a tung ciang in a pai let jo ke a hi ciang in shuang tung a luang shuk a mual pang a shuak khia a tui nak a piang hi.
Tui na a tui a tuam a tuam awm hi. Tui kim khat le kang taw ki hel, kim khat shik taw ki hel Shik le le kang taw bang ci bang in a ki hel hiam i ci le gua tui in le shung a lut lai tak in shik le le le kang a pai let lai tak in a ne the hi. Tua a hi ciang in tui na a shuak ciang in shik le kang taw a ki hel hi. Tawl bawk na na in tui shung pan a piang hi. Za to mang pa kim khat in: tawl bawk na na in le kang taw ki hel tui in a piang hi, a ci hi. Kim khat in shuang muat taw ki hel tui in a piang hi, a ci hi. Tua bang a hi le le kang tam awm na teng te in tawl bawk a hau ding hi.
Mang Kang te gam a za tui taw ki hel tui nak tampi a awm hi. Tua nak a tui in le shung a lut lai tak in, shik a hi hang in a dang za tui a hi hang in a pai let a za tui a val hi. Tua a hi ciang in ci na na a ve mihing tampi te in dam na a nga na ding in tua za tui tui nak a pai u hi. Khat vei bek tui a ne ke hi. Kha khat bang kum khat bang tui nak kiang a va teng a ni shim in ne u hi.
Mang Kang te gam a tui so tui nak a awm hi. Le nuai a thuk ma ma shung me a awm hi. Gua tui kim khat in tua me dawng in a tum shuk hi, Me lak a tung ciang in gua tui a so hi. Tui a so ciang in a phul hi. Le heng shung pan khat veve a shuak the hi. Tua tui tui nak in shuak khia jel shuak the hi. Tua tui tui nak in shuak khia jel shuak khia ke jel hi.
______________________
KHAM TUNG SHIA TE NA SEP NA THU
Shia Cia.
Khalkha gam kham tung mihing te ading kema na sep na ka u ka nau te tawm ka za sak ding hi. Kema in Lai Shiang Tho sang pan in 1904 kum shung a ka tawp hi. Tua ka tawp lai tak in man lang kong pai ke a ka u ka nau te kiang a ka pai hi. 1904 kum jun kha 13 ni a Ensen Khua pi pan in me leng a ka tung a Shia pi pa in ke Zangvun khua pi bu jung dawng in hong kha a me leng pai khia dawng in Shia pi pa in ka hong ngak hi. Me leng a pai ding hun a cing ciang in khat le khat thu pha ki pia a ka ki khen u hi. Kham tung a pai na lam pi a khat ve bek ka pai nge ke a ka the ke hi. A hi hang in Shia pi pa in ka pai na ding lam pi hong hil a ka ciam teh khit ciang in kong pai hi. Zangvun pan in Mihuang dawng in me leng a ka tuang hi. Tu a pan in Amapula Khua dawng in pai shuk a tua khua pan in tembaw a ka tuang a Sagai khua pi dawng in kong pai u hi. Sagai khua pi pan in me leng a ka tuang a Monjua khua dawng in kong pai hi. Monjua khua pan in ka pai na ding ka thei ke hi. A hi hang in Shia pi pa in: Monjua a Kajian gal kap a awm hi, ci in ka za a tua ciang in Kajian gal kap te lak a Kajian gal kap taw ka ki mu a he pi naphat in ka awm u hi. A jing sang ciang in tembaw gun khawm a pai ding hun hong cing a Kajian gal kap pa in kema tembaw shung a hong kha hi. Tembaw pai hun a cing ciang in khat ka ki khen u hi. Ni thum a cing zawk ciang in Gun Khawm khua ka tung hi. Gun Khawm a Tapidaw pi sal khat taw ka ki mu a ke a ding in jin hong do hi. Ni tawm cik tua pa taw Kawl pi khua a kong pai to hi. Kawl Pi dawng ke hong kha a tampi Pashian he pi na ka phat hi. Kawlpi khua a ni ni ka awm u a Inden lam a mi te khual jin taw ka ki mu a tua pa ka jui hi. Endim bu junga ciam te a Julai kha tawn tung ka awm a a hak sa ma ma hi. Kuli ka nga lo hang in kuli Julai kha a be dawng in kuli khat ka nga hi. Tua kuli nung ka jui a lam pi a an ne ding a hak sa ma ma hi. Awgu kha ni ni in Khalkha khua ka tung a Shia San Vuen taw nau pang te lai ka hil u hi. Tua lai tak in sang in tua nau pang te lup na a hi hi. Za to in tua in de khat a hi hi.
Khalkha a nau pang te lai hil ka awm lai tak in Sakta khua a hau sa pa khat in: Sang in ka de, Shia pa khat ka de hi, ci in Za to Mang pa kiang ngen hi. Za To mang pa in: Shia na de le sang in khat le Shia in khat na lam ding hi, a ci hi. A nung ciang in Sakta hau sa pa in: In lam jo hi ci in Za To Mang pa kiang a gen hi. Topa in: Pha hi ci in ni tawm khat a awm khit ciang in Shia San Vuen taw Topa taw, kema taw Sakta khua ka pai u hi. Sakta ka tun ciang in sang in le a in a hawi lam kei hi. Topa a de ke a ke Khalkha ka pai kik hi. Za To Mang pa le Shia San Vuen in Pashian thu hil ding a pai u hi. Khalkha ka tun ciang in sang in a hawng a nau pang tawm bek hong pai hi. Tua hun lai tak in Khalkha sang nau pang te in pil na a tam nai ke hi. lai the a lung pil na a ki man na ding a the ke hi. Tua lai tak a sang nau pang te in Sang Ling, Tum Kali, Lian Hue, Lian Dun a dang nau pang zong a awm hi. Shiate a tai nawp le a tai hi, a shui nawp le a shui hi, a lu a kiu nawp le a kiu hi. Shiate a za tak na a awm ke hi. Za To Mang pa in tua bang mah in a tai u hi, za tak na mel a ne ke u hi. Tua nung ciang a sawt lo in jo Khua hau sa pa le u pa teng Za To Mang pa kiang a hong pai a: Shia khat ka de u hi, ci in a gen u hi. Za To Mang pa in: Shia na de u le sang in le Shia pa in na lam ding u hi, a ci hi. Amaute in a khua u a cia kik a sang in le a in a tuam a lam lo in khua shung in lui te phel in in khat vek lam in de ni a shuak hi. De kat in Shia pa lup na ding, de khat in sang nau pang te lai shin na ding, a ci u hi. A hun ciang in kema le Za Ti Mang pa le Vuandawk Topa in Jo Khua ka pai u a Jo Khua hau sa te le khua pi te in ko hong mang u hi. Tua amau a lam in in shing pek a hi zong in khuam a hi zong in a vek pi a lui sa a hi ciang in Za To Mang pa le Vundawk mang pa in a lung kim ke u hi. A hi hang in amaute in: Kum kik ciang in, in a hi zong in sang in a hi zong in shing pek ka lam ding u hi, a ci hi. A mau a ci ma bang in shing a tak sat in khuam a thak sat in khat a lam u hi. Dawl shing pek te sang in ding, a ci u hi, Tua lai tak in Vundawk Topa in sang in a en hi.
Tua kum shung in Sang Mang pa le Sang Mang nu hong tun kum a hi hi. Tua lai tak in shing pek te sang in lam na ding kawi sa te in sang in a lam ma in Soza te in Jo Khua te Khalkha a in khat lam ding thu a pia hi. Tua thu a the ciang in khua zang in hong pai a a hau sa pa in: Khalkha a shing pel nga jo ke ning. Hia shing pek te pua un ci in thu a pia hi. A khua pi te in a hau sa te thu bang in a khua awm shing pek te sang in lam lo in kim khat Khalkha a pua hi. Kema in zong amaute taw Khalkha ka pai khawm hi. Khalkha ka tun ciang in Sang Mang pa in ke ong dawng hi. Jo Khua sang in lam jo hiam, lam lo hiam a ci ciang in: Lam, nai ke hi, ka ci hi. Topa in: Cik ciang lam ding hiam a ci hi.Ken ka the ke hi. Amaute in sang in lam na ding in hong pua u hi. Tua lai tak in Sang Mang pa in: Khalkha hong pai kik in a ci hi. Khat ve Khalkha pan in kuli sawl in ke Khalkha kong tung kik hi. Ke Jo Khua ka awm cil in nau pang a tam hi. Kum khat khit ciang in nau pang a tawm kik hi. Khua hau sa te in a ha kat lo hang a hi hi. Tua lai tak in sang nau pang te in lai le a shim the u hi. La tawm tawm a sa the jo u hi. Topa Pashian hong gum na thu te ni tak shim in ka hil hi. Khalkha pai kik na ding thu ka nga ciang in khat ve Khalkha ka pai kik hi. Khalkha ka tun ciang in Sang Mang pa le Za To Mang pa in Khalkha pan a ki pan a Tawn Zang khua dawng in thu hil in a vak hi. Ke zong ka jui hi. Tua khit ciang in Khalkha a ka tung kik u hi.
Sia Cia
_______________________
SHUM PI PIAK NA THU
Thu ki zak na lai awm a hi ciang in a gam la a awm ka u le ka nau ka it ma ma te kiang a Shum Pi Piak Na Thu tawm kong za sak nuam hi. Shum pi piak na in a the lo i awm le a hi ke zong in a dang mi ten hong dawt le hi bang hi in ka um hi. Pashian thu mi kim in the lo a nge na a dang tampi awm a hi ciang in Topa Jeshu in: Le mong dong in ka thu ka la na hil un a ci hang in sawl awm ke le kua ma pai lo ding hi. E Kham Tung mihing te in ki ngai shun le hang Amelikan a i Tote mi hong sawl ke le Pashian thu i jui nawp hang in za ke le i jui the lo hi. Amelikan a Tapidaw te in ete hong it a dawi mang pa khua shung a i shuak tak nang e de na in shum pi ha kat ciat u a i Tote hong sawl u a tu in ete in Pashian thu i za jo, Tapidaw ih suak zo ta hi. Tua a hi ciang in shum pi piak na in Pasian na sep na a lian bel khat a hi hi.
Kha Shiang Tho a ding van tung a shum khawl na la a hi hi. Topa jeshu in: Kek seu the nget the gu ta guk the na le tung a shum na khawl ke un. Kek sue the lo nget the lo guta guk jo lo na mun van tung a na khawl zaw un, a ci hi. Jo nge na in gan kha khawi go ke le i gan khawi te dam the lo ci in vawk no a shuak ciang in a lian a dawng pen pen ko go pa the hi. Tua in a ki khawi gan khem peu a dam na ding de na hi. Shum pi piak na in ema ading ema ha kat nang a hi hi. Shum pi pia lo a awm the lo ding tampi pia in ci na awm the lo hi. Gan kha khawi i go na in a dang gan a nun tak na ding de na go leng gan te a ci dam ding um a cil lo a a ki go ma bang a ka Kha Shiang Tho ading van tung shum khawl ning, ci a up na taw piak ding hi. Lam khat pan in Topa Jeshu in a mawk na a na nga bang in mi na pia un, ci a hi ciang in mun dang a Tapidaw te in shum pi na pia ke le ete in Pasian thu i za ke ding hi. Van Tung a i kha shiang tho nawp nang i nga ke ding hi. Tua a hi ciang mi hong bawl na i thuak nang thu awm a hi ciang le ba ne taw ki bang i hi hi. Tua tham lo in i Topa jeshu in ete kha ading a pha hong de sak na in mihing khempeu tang ding in shing lam te tung shi na a thuak ete kha ading i gan kha khawi a hi hi. Tua Topa Jeshu hong he pih na lung ngai in pha I ngah bang i thuk ding a ki lawm lo hiam.
Lung ngai na ding me gong nu dangka san ni shum pi a pia le Topa Jeshu in: Mi khempeu sang in me gong in tam pia bel hi, a ci hi. Bang hang hiam na ci le ama in dangka san ni bek ma a ne hi. Topa Jeshu in hing tawn tung na nga nawp ule hong pai un, ci in hong sam hi. Ka thu ka la a tawp dawng a a jui te cik ma ciang ki shia lo ding hi, a ci bang in Topa Jeshu thu hong piak bang in i nga na ding i ha kat ding hi. I mai a om za lian pi ih ngah na ding in a hat zaw ding kidem na pak shuan na khuam i tum ma sak na ding i del ciat ding hi. Ka u ka nau aw na lung ngai un. Tua hi te tu nung ciang Topa Jeshu kiang ki mu ding a a bei the lo nawp sak na a man na ih ngah khawm ding hi.
Tun En.
Laibu Saal / Zomi eLibrary
