TEDIM KAM KI ZA NA LAI
JULAI KHA 1920
The Chin Hills News
Bu 1 Shil Shim Na 10
KAM KI ZA NA
Epi kha a Shia Aung Due le Shia Cia in a Khalkha uk shunga Thang Thang lam a kual jin u hi. Pashian thu de thak khua ni pha hi. Khua khat a hau sa pa le a ji in zan lai tak shia te kiang a pai u a: Ko kham tung nge na a pha ka sa ke. Pashian thu ka de hi. A hi hang in Pashian lam ka pai jo hiam ka pai jo kei hiam tu in ka the nai ke u hi, a ci u hi. Khua dang khat hau sa pa in: Pashian thu pha sa hang in Tapidaw shuak ding hiam a shuak ke ding hiam ki the nai ke.
Hai Cin Tapidaw kim khat a tawp kik hi. Tu in Tapidaw tawm bek a awm u hi. A tawp kik te in Tapidaw a shuak kik na ding in Pashian kiang a thu na ngen un.
Tu kum Khalkha sang nau pang sawm guk val pha u hi. Tu nung ciang in a tam sem sem ding ki um hi. Phalam khua a ki pan in sang nau pang sawm li pha u hi.
Tu kum a Lum Bang uk shung an hau lo ding hi. Lum Bang khua tak tak a tang a kang khin hi. Tapidaw te a hi le pha tak pi a dam lo u a hi ciang in Kawlpi pan in an pua jo lo u hi. Tua ciang amau a-ding hak sa ma ma hi.
Kha lui a Itali pa khat in Joma khua pan Zapan gam Tokio khua pi a van a leng the leng shung a pai hi. Tua pai na in van leng gam la pen pai na a hi hi.
Khat ve a Zamani kum pi pa nung jui te in kum pi pa a za a kawi kik nuam u hi. Khua lian pi a shim u hang in mi zawng te in kum pi pa a de lo u man ina khua pi a shim te tai kik u hi.
Mang Kang te in Amelikan gam a tung ma ina Kham Tung mi taw ki bang mi dang a awm lai hi. Tua mi te 350,000 a awm lai a tam sem sem u hi. Tua te laka kim khat in Tapidaw a shuak u a Mang Kang kam the a Mang Kang nge na jui u hi. A tawm bel in a pu a pa nge a jui nuam zaw u hi.
1919 kum Epi kha in Buang Mual khua a buk khu a tung hi. Mihing 30 a shi khit ciang in tua khua in sawm thum le in li me in a kang hi. Dangka 3700 man a kang gawp hi. Tua nung kha nga ciang in buk khu khat ve a tung kik a mihing 50 a shi hi. Ci na na ma sa le a nu nung a shi a vekpi in 80 a shi u hi. Tua ciang in a shial ne sa teng u kaw sa in a go khin u hi. Tua khit ciang in Buang Mual khua in 30 khua dang a lel khia hi. Tua khua a in 15 bek a teng lai hi a amau te khua in a da ma ma hi. A hi hang in Tapidaw shuak nuam lo na hi u hiam, ci a ka dawt ciang in kim khat te in: Pha hi, a ci hi. Kim khat te in: Ju tang jo ke ning, a ci hi. Tua khua hau sa pa in shum 800 val a zang hi. Tu dawng in tua khua a in hawi a lam jo nai ke u hi.
Epi kha a Dam Shuan le Cin Lang in Pashian thu hil ding in Kam Hau uk shunga khual jin hi. Tung Tuang khua pan in sak lam Mual pi khua a pai hi. Tua pan in gun gal Buang Mual khua a pai u a Tawng Cin khua dawng in khua vek pi a thu a hil hi. Mi tampi amau kiang a Pashian thu a za u hi. Tua lai tak amaute in Khalkha a lai shin u hi.
____________________
KHAM TUNG SHIA TE NA SEP NA THU
Maung Lun
1910 kum a ki pan kema Khalkha khua ka tung hi. Khalkha khua shung a kum khat le kha giat ka awm hi. Tua khua a awm Tapidaw sang in pi sang nau pang te lai ka hil hi. Tua nung ciang in Khalkha taw tai sawm le tai khua a ki hal Jokhua hau sa pa in ama khua shunga sang in lam na ding kote sang mang pa kiang a hong pai a hong ngen hi. Sang mang pa in a manga tua hau sa pa a de bang in kote ka shia pi pa in Shia Ci Gai tua khua a sang shia ding in a pai sak hi. A hi hang in tua shia pa in khua lam a pai nuam a hi ciang in tua sang in kha guk a na sem khit ciang in ama khua a pai kik hi.
Tua nung ciang in kema in bel lap in ka awm a hi ciang in tua sang in a ke ka tung ni a ki pan sang nau pang te in a ni shim in 30 bang 40 bang a pai the u hi. A hi hang in kum thum a pha ciang in sang nau pang te a tawm tek a kum nga a pha ciang in sang nau pang li bek a awm lai hi. Hi sang in nawp tuam na kiam tek tek a hi ciang in kema in sang a ka na sep khawl hi. Hi sang in gina lo na in hau sa te a ki pan u pa te in ha kat lo a na a shim lo hang a hi hi. Bang hang hiam i ci le Jo mihing te in lung pil na nawp tuam na mu kha nge lo a hi ciang in lung pil na a de ke u hi. A hi hang in tu in tawm tawm a de sem sem a ngai shun the za deu u hi.
Kema in sang in na sep ka tawp khit ciang in thu hil na sem in pai khia lo in Jokhua a Pashian na ka sem hi. Ka na sep na pan ina tua khua hau sa pa in ke thu hong pia kuli hong he pi hi. Bang hang hiam i ci le ama uk shung a khua no 14 a awm khua hau sa te kiang a: Ko shia pa hong pai khempeu in khua ki kal shim kuli na pia u la a ta man na ngen ke ding hi, thu a pia hi, a hi ciang ina kema in Jokhua uk shunga thu hil a ka vak na ding a bai lam hi.
Tua khua te Pashian thu ka hil ciang in khua shung mihing te in Pashian thu pha nu da na lung shim a ne ke u hi. Thu ka hil khempeu ina hong kim kawt hong ngai u hi. Jeshu a thu in shim maw na hong nial na awm lo hi. Amau nge na a pai khia na ding a hak sa hi, ci in mi tampi a gen the u hi. Lawki nge na in lam na, diang na, la sa na, ju ne na a ki pan nawp sak na nam tampi in gui a awm mi a hi ciang in tua na te kha khat thu a pai khia jo na ding u amau te a-ding in hak sa hi. Tua ciang in thu lian pen in a ci na ciang un kau bia na na jin kha na khua shia an pia na, dawi thawi na khempeu a hi ke le a man tak pi i shi ding hi, ci in a um u hi. Kema in Jokhua a Pashian na kum 8 val ka sep na tu in Tapidaw 10 bek a awm hi. A hi hang in tu nung ciang in tawm tawm in hong khang ding ci in lam et na a awm hi.
Jokhua in Kawl gam taw tai 41 ki hal a awm a hi ciang in mi khempeu in Kawl gam va pai nge a hi ciang in Kawl nge na Budabada a bia na a mu ciang in: Kote Tapidaw nge na in Budabada hi ci in a um u hi. A hi hang in tu in a ki khat lo in tawm a ngai shun the u hi.
Tua hi ciang in tu nung ciang ding ngai shun the na lung shim mai jum the na lung shim pawl te in tawm tawm khang tek tek a hi ciang in a hawi le a hawi lo te a ngai shun the ciang un a man tak pi Tapidaw a shuak ding u hi, ci in up huai hi. Tu in Jokhau a 15 pha tang val in Jeshu thu in a mang jo u hi. Tua khit ciang khua na te a awm mi kim khat in zong ngai shun the jo na lim ka mu hi. Mg. Lun
_______________
MI PHAK CI DAM NA THU
Ni dang lai ina Suji khua a Nima a min mi phak gal kap mang pi pa a awm hi. Tua mang pa in dam na a mu the lo man in a da ma ma hi. Ama a ji shila nu khat in Itajila nu ngak a hi. Tua shila nu in ni khat a a to nu kiang a ci na pan in: Ka topa in Itajila khua a awm Pashian kam sang pa kiang a pai the le dam na a nga the hi, a ci hi. Mi phak a dam sak the kam sang pa khat a awm gal kap mang pi pa a the ciang in lung dam ma ma a Itajila gam pai a kam sang pa ina tung hi. Gal kap mang pi a tung in kam sang pa a the ciang in a in a pai khia lo hang in: Pai in la Zawdan gun shung a sagi vei na ki phum le dam na na nga ding hi, ci in thu a khak hi. Hi thu in gal kap mang pa a the le a shin he ma ma a: Tua thu in mawk na a hi. Kema khua gun tampi a awm hi. Bang ding in Zawdan gun shung bek ka phum the hiam, a ci hang in ama shila pa khat in: He ke in. Kam sang pa a ci bang in bawl in, a han shua ciang in mang pi in a thu a ngai a Zawdan gun pai a sagi vei a ki phum khit ciang in dam na a nga kik hi. Tua nung ciang in lung nuam in a khua a cia hi.
Hi thu in e Tapidaw a-ding thu gen te na hi. Lawkite a-ding thu gen te na a hi hi. Bang thu hil na hi hiam na ci u le a nuai a ki at hi.
Tua gal kap mang pa in ama khua lam a ci dam na a nga jo lo. Shum hau hang in mi phak a hi. Ci dam sak pa khatbek awm lo hi. Za tote kiang a za tui a ngen the hang pha tuam a awm ke. Tua ma bang in maw ne te in mihing khat kiang a phel na a nga the u hi. Le tung a Pashian pai na a tuam tampi a awm hang in Khat bek a awm hi. Nge na thak pha lo a the leu leu le a tuam a tum nuam hi. A hi hang in Topa Jeshu in: Kema in lampi ka hi, thu man ka hi, nung ta na ka hi Pashian kiang tun nuam te in kema bek hang in a pai the hi, ci in thu a pia hi.
Mihing khat peu in: Ka maw lo man in van tung khua ka tung ding hi, a ci le a gen bang in a tung ding hiam. A tung ke ding hi. Bang ding hiam na ci le lung ki khel lo hi. Tua gal kap mang pa ina ki shil a puan pak a ki shil le dam na a nga jo hiam. A nga ke ding hi. Pua lam a shiang tho the hang in pum shung i ci na na a awm lai hi. Tua bang ma in mihing khat peu maw lo in gup na nga jo lo hi. Bang hang hiam na ci le ama lung shung a shin shung shiang tho ke hi.
Le tung mihing te in Pashian Tapa Jeshu kiang a gup na a nga the u hi. Sang mang pa shim lo kua ma in gal kap mang pa a dam sak jo ke hi. Gal kap mang pa om sang mang pa in a tung ciang in kam sang pa a pai khia a ama lawng a phui sam khit ciang in a dam sak ding hi, ci in gal kap mang pa ngai shun hi. A hi hang in Zawdan gun shung sagi vei na ki phum in, ci in thu a pia a hi ciang in gal kap mang pa a he ma ma hi. Tua bang ma in mihing awi bang ma in Pashian in gup na pia lo hi. Za tui khum ke le a ne nuam lo ci na te in bang bang in ci dam na a nga jo hiam. Ju ka ne the le Tapidaw ka shuak ding hi, mi khempeu in a ci the hi. A hi hang in hi thu in Pahsian thu a hi ke. Le tung mihing thu a hi hi. Mi dang te in: Ka khua zang in Tapidaw a shuak ciang in ke zong ka shuak ding hi, a ci hi. A hi hang in mi phak khempeu zong kam sang pa kiang a pai mateng un gal kap mang pa a khawl le bang bang in ci dam na a nga the ding hiam. Tua bang ma a gen the te in gup na nga the ding hiam. Tua bang a gen the in gup na nga jo lo hi. A hi hang in mihing khat peu ma in lung ki niam sak a Pashian thu up le gup na a nga ding hi.
Mang pa ci dam na nga na ding in na haksa a bawl sak ke. Tui shung a sagi vei na ki phum in a ci hi. Tua ma bang in gup na nga na ding in thu haksa Pashian a pia ke hi. Kema thu na up a kema thu kham na ngai le na ki gum ding hi, a ci hi. Na nakpi sem, van gik pua mihing te aw, kema kiang a hong pai un. Na hong pai le tawl dam na ka hong pia ding hi, ci a Jeshu in thu a pia hi. Gal kap mang pa in kam sang pa thu ngai ciang in dam na a nga bang ma in Lawkite in Pashian ta pa Jeshu thu ngai le uh gup na a nga ding u hi.
Sang mang Pa
__________________
CI DAM NA LAM PI THU
Kha Lui pan a ki be lap hi
Tui Nga Na Thu
Gua tui. Hi tui in tui tampi nga na pen a hi hi. Lui a tui khempeu in tui lianpi shung a a luang shuk hang in tui lian pi ina lian nge ke hi. Bang hang hiam i ci le lui tui te in a masa luang khia na lui nak khat ve a pai nawn hang a hi hi.
Ni sa in tui a khu a hu a piang sak a a ka to sak the hi. Tua a khu a hu te in khat ve a ki khel khit ciang in dai tui gua tui a hi ke le vuk in a piang kik hi. Gua a piang a hong ju shuk lai tak in gua tui kim khat te in le tung a khum a lui te tui khuk te shung a a tum hi. Gua tui khempeu te ina le shung a tum le a kawt sak khit ciang in khuk shung tui nak a tung hi. Himauanta mual pi kum zang bang a tampi khua dam na mun te a vuk khat in a piang a hong khiat khit ciang in tua vuk te in khua lum ciang in khat ve tui in a piang kik a a luang shuk hi.
Thuk lai in lui tui te a dim let to tui khuk te in zong a dim hi. Khua khal lai tak in lui tui khuk te in a kiam hi. Khat ve ve a khang the hi. Tui ci in hi ma bang in a ki let kawi kawi tawn tung hi. Lui shung a luang shuk tui lian pi a lut hi. Tui pi pan in khat ve a piang in hong ju shuk a khat vei tui lian pi a tung kik hi. Gua tui in tui shiang tho hong ki lawm hi. Tua tui te in kha ve tui daw na in i daw hang in le nel in va sa ek a kipan a dang nin tampi hong pai pi a hi ciang in ki huai tawm khat in tung zong a hi le tam zaw a piang the hi. Gua tui te in le tung teng a luang lai tak nin le a ui a ki huai te a pai pi the hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary
