KIZOPNA HOIH NEI DINGIN BANG KISAM?
Agelh ~ T. Sawm Lian
I thugente pen kinai thei mahmah hi. Midang tawh bangci kizop ding cih i genkhin a, tua tawh a kinai mahmah tua dinga kisam pawlkhat i genkik ding hi.
Mi thugen ngai khia in
Mi tamzawte pen i kamtam lua uh hi! Lungduai leh thanuam taka ngaihkhiat nopna pen ‘talent’ thupi mahmah khat hi. Ngaihkhiat bek zong hi loin, ngaihnop sa mahmah bang a ngaih pen manphazaw lai hi. Mi te’n nang tungah a tangthu a gennop leh mi ngeina khat in hong ngaihsun cihna hi a, a nuntakna-ah mi thupi khat na hi cih kithei in. Tua banga na cih theih maloh na maia mi tawh na kikal uah guam thuukpi om cihna hi.
A ngaikhiate nektheih lamin thugen in
Bang thu a nagen cih zah mahin, bangci bangin gen na hiam? cih pen a kisam mahmah thu hi. Na gennop pen nangma muhna/etna panin genpah kei inla, a ngaite muhna panin genzaw in. A theihsiam khom, kim le pam (environment) tawh kituak etsakna, a lungdam theih nading kammal dongin zang lecin nuam sa ding uh hi.
Mi inn leh office ah na hawh ciangin a kim le pamte en inla, a lungdamna lam uh leh a thupingaihsut lam uh a kidawksak dinga sabuai leh bang tunga kisuangte nadongin na theithei ding hi. Maan na et ciangin tua maan pen a kisuanna hang ngaihsun in. Tua bang mahin, kizem nate leh a siamnate uh theihpih lecin hoih mahmah ding hi. Mikang pau siam khol lo kiangah kipilsakin kammal lawhdan hoih na pulaklak leh hong thupi ngaihsut mahmah napi’n na kiangah om nuamsa lo ding uh hi.
Thupi ngaihsut nahi cih theihsak in
Hih pen baih het lo a, ahih hangin siam vanglak le’ng midang tawh kinai theihna thu manpha mahmah ahi hi. Na kithuahpih mi in amah pen na thupi ngaihsut mahmahna thu hong theih leh, kizopna/kinaina baih hi. Nungak le tangval kiheelna ah zong hih pen maan mahmah hi. A ki thupi ngaihsut loh mi in a kithei khatpen, a lungsim a ki- umcip bang hi a, lut haksa hi.
Muan taakin om in
Pasian thu ahi a, nungak-tangval lawm kingaihna thu leh vanzuakna lam ahi zongin, na khat peuhpeuh ah na maia mi in hong muang ngam hiam? cih pen a poimawh mahmah ahi hi. Van i lei ciangin a hoih leh hoihloh etcian theih hi khin lo a, ahih hangin van i lei veve hi. Ahang lianpi pen, a zuakte kimungngam hi, cihna ahi hi. Pawlkhat in, ‘Sumbawl mi na hih leh pastor banga nuntakzia hoih na neih ding kisam kei’ kici thei hi. Ahih hangin vanzuak khot i ut leh i nuntakzia a hoih lo ahi zongin a leite muan taak beek hih i sawm kisam hi. Khatvei mite muangamloh a na om leh, mi’ muan hih kik nadingin haksa taka thasan kisam a, sum tampi zat kul hi. Tua ahih manin mi te’n hong muanloh hih ding kidophuai mahmah hi.
Kinialna taisan in
Kinialna haihuai mahmah pen taisan ngam ding ahi hi. Khatveivei taisan pen zawhna hithei hi. Genkhopna thukikup khopna leh kinialna pen a tuampi hi a, kinialna in a thumaanna lam sangin, a genpa dikna leh zahtak huai ahihna lam hong liansak a, ahih hangin kizopna nakpi’n siasak hi. ‘Hat’ leh ‘zozaw’ hih sawmna mun peuhah kizopna sia thei hi, cih i theih ding kisam mahmah hi. I ngaihsutdan a kibang kei deuh zongin, a hatzaw om tuan loin dinmun kibangah omin, i thugen khawlsak ding ahi hi. Hih thu i gen cil pan I thulu pen ‘lawhcinna’ hi a, maan lo taka ‘gualzawhna’ hi lo hi. Tua bang kinialna hunah hih anuaia thute phawkden in:
A om ding mah hi a, pelh sawm kei in: Mihingte pen kithutuak khit theih hilo hi. Meel a kibatloh mah bangin ngaihsutdan zong kibang lo hi. Tua hang leltakin na kholhpih pen, ‘Maan lo hi’ ci pah kei in. Tua banah, ngaihsutdan kibatlohna in geelna hoihzaw, muhna tangzaizaw leh theihsiamna lianzaw hong pia a, phatuam taka zat ding hizaw hi. Mihing nuntakzia-ah a lamdang mahmah om a, thumaan leh maan lo lam sangin eima hihna leh mi hong zahtakna kepbit nopna lian mahmah hi. Tua bang a amah le amah kikepbit nopna hangin midang’ ngaihsutna leh ngaihsut piakna hoihzawte i ngah ding bang kingah lo thei hi.
Thangpaihna pan kidawm in: Hehsuak/thangpaihna pen vanzat hoih hi ngei lo hi. I nuntakzia kibang lo a, a thangpai baih leh a thangpai hak ki-om a, pawlkhat pen i kidop kisam mahmah hi. Na mai a om mipen thu gensak inla, a gen thungaih khiatsak in. Na ngaihsutdan tawh a kituak kei zongin a thugen ngaikhia khin hamtang in. Tua in a hoihzaw ngaihsutdan thak hong pia thei hi.
Na kituakna uh zong in: I kinial hun ciangin a vekpi in i ngaihsutna kituaklo khin tuan samlo hi. Bang lam hiamah i ngaihsutdan a kituak om veve hi. Sauveipi kinialnial sangin, i ngaihsutna kituakna san tak pen liansakin, tua hi leh haksatna leh buaina lianzaw tawh hong kigamla sakthei hi.
Ngaihsun pha dingin khawl bawl mai in: Kamkupna muna na ngaihsutdan uh a kibat het kei leh, ‘Na ngaihsutdan zahtakhuai mahmah hi. Hih bang lamin ngaihsun ngeilo kahih manin a kician zawin hong ngaihsun pha ningin, na muhzia banga muh hong sawm ning e’ cih hoih hi. Thal nial gawp pah sangin manphazaw pek hi.
Lungdam ko zaw in: Na ngaihsutna a maanlohzia hilh ding bekbeka hong delh tantan a om leh, panmun bawlin thalnial pah kei in. Nangma hangin hun leh ngaihsutna tampi zangin hong maingat ahi hi. Tua hangin, nial pah buatbuat sangin, lungdamthu gen masakpen ding ahi hi. Deihsak takin mi in na ngaihsutna hoih a saklohna thu hong gen ngam uh ahih manin tua bang mite in hong it mahmah uh cihna hi.
Khensatna bawl pah cidam thei: Committee leh Board Meeting khawngah papi cingteng a kithalnial uh leh meetna sangin supna tam piangzaw a, a khawlsak ding dan zon pah pen pilhuai mahmah hi.
A tunga kigente pen nuntakzia leh sepdan hoihpen hi pah lo hi. Behlap ding leh kicing lo zong om kha inteh. Hih pen theidenin, kinialna a pian hun simin maanlohna nei na hih leh na maanlohna sangsiam in. Maan lo na hihna na pulak khiat dan leh, pulak khiat nading hun maan na theih leh theihlohah na lawhcinna tampi kinga hi.
Mipi pen na sangsia hi hen
La sungah, Kha Siangtho hong sinsakpa hi hen ci hi. Hih munah i kiim le paam a mite laka khatpeuh pen i sangsia i hisak ding hi. Mite’ kihtak lamet ngaihsutzia leh a muhdah mite uh theih pen kizopna hoih bawl nadinga manpha ahi hi. Mihingte in i mihing pihte i kholhpih dan a tuamtuam om hi. Sumbawl ahih uh leh i deek a, siattuak ahih uh leh hehnemin, sang naupang ahih uh leh i sinsak uh a, a linglawng mite khamuanin, a lungdam mite i lungdampih uh hi. Ahih hangin tuate pen ‘kisin’ ngei sese lo hi. I mihing pihte hoih takin kancian leng kizopna hoih neih leh neihloh pen eima thuthu ahi hi.
Mi tawh kizopna hoih neihna lama mi lawhcing mahmah a kigente laka khat pen Benjamin Franklin ahi hi. Philadelphia khuasung meivak leh lamlian gei a khe lampi bawlhoih a, Gamhal Do Pawl masapen phutkhia-in, laibu saal (library) masa pen phuankhia a, mipi zat theih ding zato inn masapen zong ama makaihna tawh lawhcing ci-in gen le’ng kikhial lo ding hi. American Philosophical Society phuan a, hih pawl pen a sawt ciangin Pensylvania University hong suak hi. Sanginn leh kipawlna thupi tampi a phuatkhiat banah, England tawh a kido laiun France te kiangah a colony pawlkhat uh pia dingin a ngetin ngen a, lawhcing takpi hi.
Bangci bangin mi khat in a damsung sawtlo cik tua bangin manpha takin zang thei hiam? A naupan lai in mi genhak leh kholhpih nuam hetlo hi a, a lawm quaker khat in hoih takin mihing kizopna leh kinaihna a kisapna thu hilh/ sinsak a, ama nuntakna-ah a omsa hi lo, kizopna manpha neih nading hong hanciam thei mawk hi. “Mi tawh ka kimaingat ciangin amau etdanin enin, a hoih lamin meetpih ka sawm hi” ci hi. Thu ngaihkhiat nuamsa-in, mi nial pahpah lo a, a kianga om tawldamin, mi te’n a kianga om nuamsa mahmah uh hi.
Sanginn a bawl nop ciangin ‘a ngaihsutdan’ picingsak dingin mipi samkhawmin genpih gawp ut ngeilo hi. Kipawlkhopna tawh ‘mi kipiate leh phatuam ngai diakte’ nasep bangin dawksak zel se hi. Khua sung hoih nadingin geelna tawh bul a pat hun laitakin ‘a neipa’ bang kekin kithupi sakna lam lunggulhna tawh ama min kidawk ding ut ngeilo hi. Tua tak pen khuasung mite muanngamna hi a, theihden ding tampi semkhia thei pah hi.
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)

